Nauka czytania i czytanie zależne jest od sprawności funkcji percepcyjnych i ruchowych oraz od ich współdziałania. W sytuacji, gdy ich rozwój jest zakłócony pojawiają się trudności w nauce czytania i pisania. K. Grabowska, J. Jastrząb, J. Mickiewicz, M. Wojak wskazują na trzyetapowy model pracy z uczniem z trudnościami w nauce czytania i pisania:
I. Analiza i synteza mowy.
II. Nauka czytania i pisania metodą sylabową.
III. Głoski specyficzne języka polskiego.
Analiza i synteza mowy jest etapem przygotowującym do nauki czytania i pisania, poprzedza rozpoczęcie systematycznej nauki czytania i pisania metodą sylabową.
Poniższe scenariusze zawierają ćwiczenia analizy i syntezy mowy obejmujące zdania i wyrazy.
 

Scenariusz 1: ĆWICZENIA W ANALIZIE I SYNTEZIE MOWY – WYODRĘBNIANIE ZDAŃ I WYRAZÓW W MOWIE USTNEJ I PISANEJ

Część wstępna – ćwiczenia na materiale nieliterowym

Ćwiczenia percepcji słuchowej: Dzieci śpiewają dowolną piosenk, wyklaskując jednocześnie rytm melodii otwartymi dłońmi o kolana. Następnie głaszczą kolana w rytm tej samej melodii.

Ćwiczenia percepcji wzrokowej: szukanie różnic na obrazkach.

Zajęcia właściwe:

1. I.                     Ćwiczenia percepcji słuchowej

1. Wyodrębnianie zdań i wyrazów  w wypowiedziach innych osób (Ćwiczenia w czytaniu i pisaniu, str. 9)

Terapeuta wypowiada zdanie, które ilustruje czynnościami. Dzieci słuchają i podają liczbę zdań wypowiedzianych przez nauczyciela.

 Trzymam zeszyt.

Biorę książkę.

Spaceruję po klasie.

Piszę na tablicy datę.

Nauczyciel wypowiada jeszcze raz w/w zdania, dzieci liczą wyrazy w każdym zdaniu

2. Uzupełnianie zdań brakującymi wyrazami. (Ćwiczenia …, str.10)

Pytanie nauczyciela: «Zgadnij co robiły dzieci?»

Nauczyciel wypowiada  zdanie z pominięciem środkowego wyrazu, jego brak akcentuje np. klaśnięciem. Dzieci dopowiadają brakujący wyraz i określają jego miejsce, a następnie wypowiadają pełne brzmienie zdania.

Kasia ……… pędzlem. (maluje)

Ola ……… nożyczkami. (wycina)

Antek ………. ołówkiem. (rysuje)

Tomek ………… z plasteliny. (lepi)

3. Układanie rymowanek (Ćwiczenia …, str. 11)

Nauczyciel poleca: «dopowiedz wyraz do rymu»

Lolek (Bolek)

Ula (kula)

Sowa (mowa)

Kawa (ława)

Hak (mak)

1. II.                    Ćwiczenie percepcji wzrokowej
2. Identyfikowanie tych samych wyrazów, w szeregach wyrazów podobnych (Ćwiczenia …, str. 17)

Dzieci otrzymują zestawy wyrazów, w których identyfikują wyrazy o tym samym obrazie graficznym.

Polecenie nauczyciela: «Wykreśl dwa jednakowe wyrazy.»

piłka   piłka  pałka  półka  polka

kalka  halka  kalka  kulka  kilka

pada  bada  poda  pada  buda

1. Wyodrębnianie wyrazów krótszych w dłuższych (Ćwiczenia …, str. 17)

Polecenie nauczyciela: «Zestawie wyrazów wyszukaj wyraz „las“.

oklaski,  odblaski, laska,  blask,  klaskać,  klaser

1. III.                  Ćwiczenia koordynujące współdziałanie funkcji percepcyjno – motorycznych

1.Nauczyciel wypowiada kolejno zdania, a dzieci wykładają odpowiednią liczbę pasków (ilustrują ilość usłyszanych zdań)

Adam i Ola są w domu.

Dzieci lepią bałwana.

Ola upadła na lodzie.

Adam zjeżdża na sankach z górki.

1. 2.       Nauczyciel wypowiada zdanie, dzieci wsłuchują się, a następnie tną pasek na tyle odcinków ile wyodrębniły w nim wyrazów.  

Ala i Ula są w kinie..

Dzieci biegają .

 Iza czyta książkę

Adam zjeżdża na sankach z górki.

1. IV.                 Ćwiczenia w czytaniu
2. Zabawa z wyrazami

Dzieci otrzymują 4 ilustracje i kartoniki z wyrazami będącymi podpisami tych ilustracji

Polecenie nauczyciela: Przeczytaj wyrazy. Ułóż je pod ilustracjami

1. V.                   Ćwiczenia w pisaniu

Zakończenie zajęć: wspólne śpiewanie piosenki

Scenariusz 2: ĆWICZENIA W ANALIZIE I SYNTEZIE MOWY – UZUPEŁNIANIE ZDAŃ BRAKUJĄCYMI WYRAZAMI

Część wstępna

Ćwiczenia percepcji słuchowej: zagadki akustyczne – odtwarzanie usłyszanego dźwięku

Ćwiczenia percepcji wzrokowej: składanie pociętego obrazka

Zajęcia właściwe:

1. I.                     Ćwiczenia percepcji słuchowej

1. Uzupełnianie zdań brakującymi wyrazami (Ćwiczenia …, str. 10)

Polecenie nauczyciela: „Dokończ zdanie“

Nauczyciel wypowiadać część zdania, a dziecko dopowiada końcową jego część, a następnie powtarza całe zdanie.

W wodzie pływa ……………………(ryba)

Po wodzie pływa …………………… (łódka)

Na drzewie rosną …………………… (liście)

Na stole stoi …………………………… (wazon)

W lesie rosną ………………………… (drzewa)

W klasie uczą się ………………………. (dzieci)

2. Układanie rymowanek (Ćwiczenia …, str. 12)

Polecenie nauczyciela: »układamy łańcuch rymujących się wyrazów« i wypowiada pierwsze słowo, do którego dzieci dopowiadają kolejno rymujące się wyrazy.

nić – pić – żyć – wyć – myć – ryć – bić

sama – rama – tama – mama – lama – plama – kama

1. II.                    Ćwiczenia percepcji wzrokowej
2. Wyodrębnianie wyrazów krótszych w dłuższych (Ćwiczenia …, str. 17)

Polecenie nauczyciela: T „Wyszukaj krótki wyraz w dłuższym wyrazie.“

dachówka ( dach)                                              myszka ( mysz)

koszyk ( kosz)                                                     jaskółka ( kółka)

kule ( ule)                                                            makówka ( mak)

1. Loteryjka (Ćwiczenia …, str. 18)

Dzieci otrzymują planszę z napisanymi wyrazami oraz nakrywki z wypisanymi pojedynczo wyrazami – odpowiednikami. Drogą rozpoznawania, różnicowania i przyporządkowywania dobierają w pary jednakowe obrazy graficzne i łączą je przez nałożenie nakrywek w odpowiednie miejsca planszy.

KORA                    KARTA                  RATA                     RURA

KARO                    KLARA                  KARA                     KURA

KATAR                  TATAR                  KLASER                TATRY

1. III.                  Ćwiczenia koordynujące współdziałanie funkcji percepcyjno – motorycznych
2. Przekształcanie struktur czasowych na przestrzenne przy użyciu pasków papieru (Ćwiczenia …, str. 22)

Nauczyciel rozdaje dzieciom komplety przyciętych pasków, które one układają przed sobą w poziomych rzędach. Następnie wypowiada zdanie, któremu dzieci starają się przyporządkować odpowiedni komplet pasków

Mam osiem lat.

Jestem uczniem klasy drugiej.

Umiem czytać, pisać i liczyć.

Umiem też malować, rysować i liczyć.

1. IV.                 Ćwiczenia w czytaniu i pisaniu
2. Zabawa ze zdaniami

Dziecko czyta zdania stanowiące podpisy do ilustracji. W każdym zdaniu brakuje jednego wyrazu. Zadanie dzieci polega na wstawieniu odpowiedniego wyrazu, wpisaniu go w puste miejsce oraz ponownym przeczytaniu zdania.

Zakończenie zajęć

Rysowanie leniwej ósemki.

Scenariusz 3: ĆWICZENIA W ANALIZIE I SYNTEZIE MOWY – OKREŚLANIE LOKALIZACJI SYLAB, GŁOSEK, LITER, WYRAZÓW, ZDAŃ

Część wstępna

Ćwiczenia percepcji słuchowej: zagadki słuchowe

Dziecko słucha odgłosów dochodzących spod biurka i odgaduje co je wywołało

— szelest papierków

— brzęczenie monet

— stukot drewnianych klocków

Ćwiczenia percepcji wzrokowej: Kolorowanie konturów obrazków. Rozpoznawanie treści obrazków

Dziecko otrzymuje diagram, w którym koloruje obrazki według instrukcji Nauczyciela. Następnie nauczyciel poleca dziecku zapamiętać, a potem narysować wzór znajdujący się w określonym polu.

Zajęcia właściwe:

1. I.                     Ćwiczenia percepcji słuchowej
2. Powtarzanie ciągów słownych – układ bez związku logicznego (Ćwiczenia …, str. 12)

sól – but – miód – fotel

zegar – las – okno – włosy

stół – fotel – czas – owoc

kolacja – nos – mydło – jabłko

ogród – stół – oko – szkoła

sól – woda – krzesło – nóż

1. Zapamiętanie i wygłaszanie:

– nazw pór roku,

— nazw miesięcy

— nazw dni tygodnia

1. II.                    Ćwiczenia percepcji wzrokowej
2. Rozpoznawanie jednakowych zdań w zbiorze zdań podobnych. (Ćwiczenia …, str. 20)

Dzieci otrzymują zestaw zdań różniących się między sobą nieznacznie i zdań jednakowych.

Polecenie nauczyciela: „Posegregujcie zdania na takie same i inne.“

Jola lubi lalę. Jola lubi lalę

Osa lata wysoko. Osy lecą wysoko.

Jola lubi lalę. Jolka lubi lalkę.

Osy latały wysoko. Osa lata wysoko.

1. III.                  Ćwiczenia koordynujące współdziałanie funkcji percepcyjno – motorycznych
2. Lokalizacja głosek i liter w wyrazach (ćwiczenia … str. 24)

Dzieci otrzymują zestaw obrazków w nazwach których znajduje się określona głoska – litera różnie zlokalizowana: w nagłosie, w śródgłosie, w wygłosie. Nauczyciel podaje głoskę – literę, której miejsce w nazwach tych obrazków dzieci mają opisać. Najpierw dzieci podają jej lokalizację w wyrazie. Następnie graficznie prezentują to umiejscowienie za pomocą linii i oznaczeń literowych

Np.:  głoska – litera „t“

Wyraz słyszany:              topola                              kwiateczek                                           samolot                

Wyraz zilustrowany:  t …..                        ….. t…….                                              ……… t

głoska – litera „l“

laseczka                                       balonik                  parasol                                 lalka

l ……..                                          … l ….                   …….. l                  l..l..

1. Lokalizacja sylab w wyrazach.

Nauczyciel eksponuje graficzny obraz wyrazów. Dzieci obserwują każdy wyraz, następnie wskazują (podkreślają)  poszukiwaną sylabę i określają jej położenie mówiąc pierwsza, druga, ostatnia, środkowa itp.

la

lato,   kula,    lata,   Tola,   sylaba,   kolano,   latarnia,   koszula

sa

sala,   kasa,   rasa,   klasa,   satelita,   kiełbasa,   przesadzić,   sałata

wa

sowa,   waza,   wata,   ława,   kawaler,   uwaga,   śliwa

le

lewa,   tyle,   mole,   pole,   krokodyle,   daleko,   kolega,   motyle, 

za

gaza,   zamek,   koza,   zagony,   mozaika,   lizaki,   zatoka

1. Odczytywanie podanych wyrazów sylabami

1. IV.                 Ćwiczenia w czytaniu i pisaniu
2. Uzupełnianie zdań podanymi wyrazami. Określenie lokalizacji uzupełnionego wyrazu w zdaniu

Kolega                          lata                         sałata                                    lizaki

…………………… ma patyki.  Koło nosa ……………. osa.  Ta ……………… jest zielona.

Agata ma 3 ………………… .

Zakończenie zajęć

Zabawa ruchowa przy muzyce

Scenariusz 4: ĆWICZENIA W ANALIZIE I SYNTEZIE MOWY –  IDENTYFIKOWANIE JEDNAKOWYCH WYRAZÓW, SYLAB, GŁOSEK I LITER.

Część wstępna

Ćwiczenia percepcji słuchowej: Rozpoznawanie dźwięków pochodzących z otoczenia, środowiska przyrodniczego.

Ćwiczenia percepcji wzrokowej: labirynt

Zajęcia właściwe:

1. I.                     Ćwiczenia percepcji słuchowej
2. Powtarzanie ciągów słownych w formie zdania. (Ćwiczenia …, str. 12)

Układ tworzący zdania, w których są przyimki: „do“, „w“, „pod“, „nad“.

Dziecko uważnie słucha  podawanych przez nauczyciela ciągów słów, a następnie powtarza je zachowując tę samą liczbę, kolejność i poprawność brzemieniową.

Chłopiec idzie do szkoły.

Dziewczynka idzie do domu.

Nalewam wodę do wiadra.

Janek jedzie do Krakowa.

W lesie rosną drzewa.

Jabłka leżą w koszy

W klasie uczą się dzieci.

Zając żyje w lesie.

Pod stołem leży piłka.

Pod zeszytem leży książka.

Nad stołem wisi lampa.

Nad domem unosi się dym.

1. Rozpoznawanie określonego wyrazu w szeregu wyrazów o podobnym brzmieniu. (Ćwiczenia …, str. 13)

Dzieci uczą się słuchać mowy innych osób oraz rozumieć ją poprzez różnicowanie brzmienia tych wyrazów między sobą.

Nauczyciel podaje szereg wyrazów, w których co najmniej dwa powtarzają się. Dziecko wymienia, jakie to wyrazy ( lub klaszczą w dłonie, uderzają w bębenek, podskakują itp.)

kulka,   szpulka,   Ulka,   polka,   kulka,   butelka

sól,    król,   ul,   ból,   sól,  mól

nos,   kos,   los,   włos,   nos,   sos

mama,   tama,   lama,   rama,   kama,   tama,  dama

soki,   foki,   troki,   sroki,   skoki,   soki,   boki

nić,   pić,   żyć,   nić,   myć,   bić,   nić,   ryć

1. Różnicowanie słuchowe i wymówieniowe wyrazów podobnie brzmiących. (str. 14)

Nauczyciel wypowiada wyrazy parami, dziecko powtarza je i wyjaśnia, która głoska uległa zmianie na inną oraz krótko podają znaczenie każdego wyrazu. Następnie układa  dwa zdania tej samej treści, w które wstawia kolejno raz jedne, raz drugi wyraz., co pozwala mu uchwycić różnice i zrozumieć przyczyny błędów.

oset – ocet

koza – kosa

nic – nić

nos – noc

pączek – pęczek

tron – tran

1. Odnajdywanie określonej sylaby w słyszanych wyrazach.

Nauczyciel wypowiada dość wolno ciągi wyrazów, dzieci wsłuchują w brzmienie każdego z nich, a następnie sygnalizują moment usłyszenia poszukiwanej sylaby.

 (la) lato, lula, lata, Tola, Mela, Cela, wola, lasy, sala, sylaba, latawiec, fasola

(sa) sala, kasa, masa, rysa, satelita, przesadzać, klasa

(wa) sowa, waza, wata, ława, waliza, kawaler, uwaga

(le) lewa, Lena, tyle, bóle, pole, daleko, kolega, legumina, motyle, krokodyle

(za) gaza, zamek, waza, koza, waliza, biza, zagony, mozaika, zatoka

1. II.                    Ćwiczenia percepcji wzrokowej
2. Ukryte wyrazy

Dziecko otrzymuje zdania, w których ukryte są nazwy zwierząt i kwiatów. Odgaduje je

Za kotarą stoi duży stół.                                                                   Podróż autobusem była długa

Skończyłem rozwiązywać zadanie.                                                              Rycerz przytuli pannę do serca

Do kina idziemy pieszo.                                                                   Nie zapomnij Kasiu o zakupach.

1. Zapamiętywanie struktur graficznych.

Nauczyciel eksponuje dzieciom przez określony czas zestaw wyrazów, który muszą dobrze zapamiętać, a następnie po zakryciu wzoru odtworzyć układając karteczki z napisanymi na nich wyrazami. Poprawne wykonanie polega na szybkim ułożeniu wyrazów tworzących demonstrowany zestaw.

las   los   lis

kot   tak   taka

łza   łzy   zła   zły

1. III.                  Ćwiczenia w czytaniu i pisaniu
2. Uzupełnianie luk w tekście, tak aby był zgodny z ilustracją.

Dziecko otrzymuje ilustrację oraz tekst opisujący to, co się dzieje  na ilustracji. W tekście są opuszczone ostatnie lub środkowe wyrazy zdań, którymi należy uzupełnić zdania. Następnie dziecko odczytuje uzupełniony tekst.

Polecenie nauczyciela: Przyjrzyj się ilustracji. Uzupełnij tekst.

To pan ……………………………… (listonosz)

Listonosz ma dużą …………………… (torbę)

W torbie są ……………………… (listy)

Zakończenie zajęć

Relaks przy odgłosach szumu lasu.

Bibliografia:

Mickiewicz J., Jastrząb J., Grabałowska K., Wojak M. Ćwiczenia w czytaniu i pisaniu. Poradnik metodyczny do terapii dzieci dyslektycznych, Tonik, Toruń 2005

Mickiewicz J. Ćwiczenia ułatwiające naukę czytania i pisania z.1, TNOiK

Skorek E.M. Terapia pedagogiczna t. 1 i t. 2, Oficyna Wydawnicza Impuls 2010

Zakrzewska B. Trudności w czytaniu i pisaniu Modele ćwiczeń, WSiP Warszawa 1996