Obserwując dzieci w wieku przedszkolnym – poczynając od maluszków, a na starszakach kończąc – można dostrzec, jak wiele zmian zachodzi w nich w tym okresie. Przedszkolaki zdobywają nie tylko nowe umiejętności poznawcze, ale rozwija się też ich ekspresja emocjonalna oraz zachowania społeczne.

Rolą rodziców i wychowawców jest wspieranie dzieci w ich rozwoju, by coraz lepiej i skuteczniej radziły sobie z tymi zadaniami. Rodzice mają nieskończoną liczbę okazji do wspierania rozwoju swojego dziecka, przede wszystkim poprzez:

• bliski, ciepły, pełen miłości kontakt z dzieckiem;
• wspólne rozmowy, komentowanie codziennych zdarzeń, sytuacji, interakcji społecznych;
• rozpoznawanie i adekwatne odzwierciedlanie (nazywanie) emocji przeżywanych przez dziecko w różnych sytuacjach;
• czytanie dziecku odpowiednio dobranej literatury i wspólne oglądanie bajek edukacyjnych połączone z komentarzem i rozmową;
• wspólna zabawa, rysowanie, malowanie.

Największą inwestycją w rozwój dziecka jest czas wspólnie z nim spędzony. Daje on możliwość poznania dziecka, jego uczuć i potrzeb, pozwala na stworzenie bezpiecznej z nim relacji i daje poczucie bliskości. Spędzać czas z dzieckiem można na tysiąc sposobów, jednak nieocenionym narzędziem pozwalającym na stymulowanie rozwoju młodszych dzieci jest bajka.

Co takiego daje dziecku bajka?

• wzbogaca doświadczenia i wyobraźnię dziecka;
• rozładowuje napięcia emocjonalne;
• odciąża w trudnej emocjonalnie rzeczywistości;
• po części kompensuje dziecku braki emocjonalne;
• dostarcza wzorców zachowania;
• uczy radzenia sobie z trudnymi uczuciami
• wzmacnia poczucie wpływu i kontroli dziecka, przez co kształtuje samodzielność i poczucie własnej wartości.

Dzieci uwielbiają bajki i baśnie. Dlaczego? Bo świat malucha nie jest pozbawiony trudnych sytuacji i problemów, a bajki dają nadzieję, na ich rozwiązanie. Każde dziecko uczy się dopiero rozpoznawania, nazywania, wyrażania różnych uczuć i radzenia sobie z nimi. Dzięki bajkom może utożsamić się z jej bohaterem, a co za tym idzie – zrozumieć swoją sytuację i uczucia. Może poczuć, że nie jest samo z problemem, że inni też mają podobne kłopoty i potrafią sobie z nimi poradzić. Dzięki temu dziecko doświadcza ulgi, odczuwa nadzieję i dostrzega, że świat nie jest być może taki groźny, jak mu się początkowo wydawało.

Bajki terapeutycznemożna podzielić na 3 rodzaje:

• relaksacyjne – ich celem jest przede wszystkim wyciszenie i uspokojenie dziecka,
• psychoedukacyjne (wychowawcze) – mają za zadanie kształtowanie właściwych postaw i wprowadzanie zmian w zachowaniu dziecka,
• psychoterapeutyczne – służące terapii problemów emocjonalnych poprzez redukcję dziecięcych lęków.

Bajki relaksacyjne różnią się od dwóch pozostałych, ich akcja jest powolna, mało dynamiczna, bohaterowie raczej obserwują otoczenie i doświadczają różnych wrażeń, niż biorą udział w jakichś wydarzeniach. Bajka ta zawiera zwykle elementy odwołujące się do różnych zmysłów – wzroku, słuchu, węchu, dotyku, smaku. Opiera się na wizualizacji wrażeń, bezpośrednio odwołuje się do wyobraźni dziecka.

Bajki psychoedukacyjne i psychoterapeutyczne różnią się nieco między sobą samym celem, mają jednak pewne wspólne cechy:

• adresat – dzieci w wieku od około 3 r.ż.;
• temat – sytuacja trudna emocjonalnie, w jakiej znajduje się dziecko (np. pierwszy dzień w przedszkolu, narodziny młodszego rodzeństwa, lęk przed ciemnością itp.);
• bohater, z którym dziecko może się łatwo zidentyfikować – posiada takie jak dziecko problemy i rozwiązuje je za pomocą środków dostępnych w świecie dziecka;
• inne bajkowe postacie – pozwalają obniżyć poziom lęku, wspierają bohatera, pomagają w  rozwiązaniu problemu;
• miejsce – zwykle znane dziecku (dom, przedszkole, szpital, las) lub bajkowa kraina, która rządzi się tymi samymi prawami, co świat dziecka;
• „happy end” – szczęśliwe zakończenie, w którym bohater rozwiązuje swój problem.

Można zatem powiedzieć, że bajka terapeutyczna stanowi dla malucha narzędzie radzenia sobie z trudnymi uczuciami i sytuacjami. Jej zaletą jest to, że nie działa wprost na zasadzie moralizowania i bezpośredniej perswazji, które bywają nieskuteczne.

Jak stosować bajki terapeutyczne – wskazówki

• Ogromną zaleta bajek terapeutycznych jest to, że można je wykorzystywać jako rodzaj profilaktyki problemów, zanim one wystąpią. Gdy wiemy, że dziecko stanie przed jakimś trudnym zadaniem lub może się znaleźć w trudnej sytuacji, sięgnijmy po odpowiednią bajkę. Również, gdy wystąpiły już jakieś krytyczne zdarzenia, bajka pozwala rozwiązać konkretny problem. Istotne jest, by dopasować bajkę do określonych potrzeb dziecka i sytuacji, w jakiej się ono znajduje, lub znaleźć może.
• Bardzo ważne, by nie zmuszać dziecka do słuchania bajki w momencie, gdy nie ma ono na to ochoty, bo na przykład pochłonięte jest jakąś zabawą czy inną czynnością. Dzieci zwykle bardzo chętnie słuchają bajek, zwłaszcza gdy im je czytają rodzice.
• Bajek terapeutycznych nie trzeba z małym słuchaczem omawiać, ważna jest jednak gotowość do poruszenia kwestii związanych z treścią bajki, a kluczowych dla dziecka. Jeżeli bajka trafia do niego, to będzie ono nią pochłonięte, będzie zadawać pytania, przerywać, prosić o powtórzenie jakichś fragmentów. To znak, że w sposób aktywny percepuje i przetwarza treść bajki.
• Doskonałym pretekstem do takiej refleksji jest zaproponowanie dziecku, by na koniec wykonało rysunek do bajki. Można zapytać o to, jaki fragment bajki najbardziej się podobał, co najbardziej utkwiło w pamięci, który bohater wzbudził największą sympatię i czy dziecko znalazło się kiedyś w podobnej jak bohater sytuacji.

Magdalena Żyła
Psycholog, terapeuta rodzinny, trener. Pracuje terapeutycznie z dziećmi i rodzinami, prowadzi poradnictwo wychowawcze dla rodziców i wspiera dorosłych w kryzysach życiowych.