Nadbużański Obszar Chronionego Krajobrazu «Błonia Nadbużańskie»

Przewodnik i trasa ścieżki zostały opracowane na potrzeby edukacyjne w ZS nr 3 im. T. Kościuszki w Hrubieszowie.

Autor: Marta Krupa

Czerwiec 2011.

Spis treści

Wstęp… 1

Lokalizacja miejscowości Kryłów… 2

Charakterystyka środowiska przyrodniczego… 3

Ścieżka przyrodnicza — «Kryłów moja miejscowość»… 5

Przystanek 1. Teren szkoły… 6

Gniazdo bociana białego… 6

Życie w martwym drzewie… 7

Przystanek 2. Działalność «inżynieryjna bobrów»… 8

Przystanek 3. Wyspa na Bugu… 10

Koryto rzeki… 10

Ruiny zamku (roślinność ruderalna)… 11

Przystanek 4. Drzewostan… 12

Jemioła… 13

Przystanek 5. Łąka… 13

Zajęcia terenowe… 14

Scenariusz wycieczki… 15

Literatura… 19

Wstęp

Zajęcia terenowe są formą pracy, która spotyka się ze szczególnym zainteresowaniem wśród uczniów i nauczycieli.

«Organizacja nauczania i uczenia biologii zawiera ważne aspekty wychowawcze, ukierunkowane na aktywność młodzieży, tak, aby wdrażała się do rozumnego, skutecznego i etycznego działania.»(MEN.1998).

Podstawą nauczania biologii jest obserwacja natury i bezpośredni kontakt z otoczeniem przyrodniczym. Dzięki temu uczeń poznaje rośliny i zwierzęta oraz ich wzajemne współdziałanie. Zaznajamia się z chronionymi gatunkami, rozpoznaje uszkodzenia antropopresję w otoczeniu. Rozwija spostrzegawczość, zdolność koncentracji uwagi na istotnych cechach budowy, procesach, zjawiskach życiowych roślin i zwierząt.

Celem niniejszej pracy jest zaproponowanie trasy ścieżki przyrodniczej oraz zadań obserwacyjnych i badawczych możliwych do realizacji na danej ścieżce edukacyjnej w ramach nauczania biologii w szkole ponadgimnazjalnej.
Proponowana ścieżka biegnie wokół szkoły podstawowej w miejscowości Kryłów.
Trasa liczy 2,5 km., składa się z pięciu odcinków, na których różnorodność form i obiektów daje możliwość realizacji wielu zagadnień programowych na poziomie podstawowym i rozszerzonym oraz umożliwia korelację międzyprzedmiotową.

ZAŁĄCZNIK. 1. LOKALIZACJA MIEJSCOWOŚCI KRYŁÓW

Charakterystyka środowiska przyrodniczego

Teren, na którym położona jest miejscowość Kryłów leży na południowym skraju Kotliny Hrubieszowskiej.

Kotlina Hrubieszowska — mezoregion Wyżyny Zachodniowołyńskiej powstała w strefie mało odpornych margli kredowych i stanowi wschodnie przedłużenie Padołu Zamojskiego. Kotlinę przecinają w poprzek Bug i Huczwa, wpadająca do niego poniżej Hrubieszowa (J. Kondracki 1988).

Kryłów leży na SO^l1 N szerokości geograficznej i 24°03IE długości geograficznej. Różnica czasu słonecznego między daną miejscowością a Londynem wynosi: 1 godzinę i 36 minut. Wysokość słońca w dniach równonocy wiosennej i jesiennej to 39°4I, natomiast 21 czerwca: 63°, a 22 grudnia wartość ta wynosi 16°.

Kryłów leży na wysokości 190 m. n.p.m., natomiast rzeka Bug na wysokości 179 m. n.p.m., dzięki temu możemy tu obserwować rozległą dolinę otoczoną ponad lOm skarpami (fot. 1 i 2).
Bug jest dopływem Wisły i należy do zlewiska morza Bałtyckiego. Rzeka na tym terenie jest granicą państwową, oddziela Polskę od Ukrainy. Jest to jedna z nielicznych już w Europie rzek pierwotnych, niemalże niezagospodarowana i nieuregulowana. Najwyższe stany wód na rzece są w marcu i kwietniu, właśnie wtedy mamy możliwość zaobserwowania zalanej szerokiej doliny Bugu, która odwiedzana jest przez liczne stada przelotnego ptactwa.

Okolice Kryłowa otoczone są powstałymi na lessie czarnoziemami i madami. Czarnoziemy i mady to bardzo żyzne gleby, dające możliwość prowadzenia różnorodnych upraw. W tych okolicach dominują uprawy zbóż i buraków cukrowych.

Na omawianym terenie najzimniejszym miesiącem jest styczeń, a najcieplejszym lipiec, który charakteryzuje się też najwyższą sumą opadów. Średni roczna temperatura powietrza wynosi 7°C, natomiast roczna amplituda temperatur wynosi 23°C.

Obszar ten posiada osobliwy klimat. Dają o sobie znać jego cechy kontynentalne wyrażające się długim trwaniem lata i zimy (sto dni). Słońce świeci tu częściej niż na pozostałym terenie Polski, bowiem liczba dni pogodnych i bezchmurnych wynosi średnio 50 dni (wyjątek Roztocze — liczba dni pogodnych, o 5 dni większa). Zimą nie jest tu rzadkością duży mróz, podobnie jak wysokie temperatury latem.

Warunki klimatyczne, hydrologiczne i żyzność gleb stworzyły istną mozaikę różnorodnych siedlisk, na których występują różnorodne zbiorowiska.

Miejscowość Kryłów znajduje się w strefie chronionego krajobrazu, który został wyznaczony rozporządzeniem nr 2 Wojewody zamojskiego w dniu 20. 01. 1997 r.

Celem powyższego rozporządzenia jest zapewnienie równowagi ekologicznej na obszarze 11970 ha. Interesujący nas obszar obejmuje głównie ekosystemy wodne, szuwarowe, muraw kserotermicznych i doliny Bugu, która jest ostoją cennej flory i fauny zwłaszcza wodno -błotnej.

Nieuregulowane i niezagospodarowane koryto rzeki, meandrująca rzeka i szeroka dolina zachwycają zawsze, o każdej porze roku. Krajobraz jest szczególnie atrakcyjny w pełni lata, kiedy to różnobarwne dywany łąk kontrastują z błękitem nieba i soczystą zielenią nadbużańskich zarośli. Uważny obserwator, nawet w czasie spaceru dostrzeże bogactwo świata roślin i zwierząt. Występują tu piżmaki, a wzdłuż strumieni możemy obserwować ślady działań największego krajowego gryzonia — bobra (ścięte drzewa i zapory).Spotykamy tu także nornika chomika, mysz zaroślową oraz smukłe zwinne gronostaje. Czasem nad doliną Bugu zobaczymy polującego jastrzębia lub niemal zawieszoną w powietrzu w oczekiwaniu na swoją ofiarę — pustułkę. Polną drogą «wieść» nas będzie pliszka siwa, bojąca się o swoje potomstwo, ukryte w zagłębieniu gruntu w pobliżu ścieżki, a z niewielkich zagajników i zarośli ciekawie przyglądać się nam będzie sroka.

Okolice Kryłowa mają duże walory przyrodnicze, które chciałabym przybliżyć uczniom w czasie wycieczki terenowej na ścieżce przyrodniczej. Proponowana ścieżka edukacyjna biegnie wokół szkoły podstawowej w miejscowości Kryłów. Trasa liczy 2.5 km. Składa się z pięciu przystanków, reprezentujących ciekawe i różnorodne obiekty przyrodnicze, które dają szansę realizacji wielu zagadnień programowych w ciekawy sposób.

W celu zwiększenia atrakcyjności przemarszu w czasie prowadzenia obserwacji, a zwłaszcza form o niewielkich rozmiarach, konieczne jest zabranie ze sobą specjalnego sprzętu. Należy, więc zaopatrzyć się w lornetkę i lupę o kilkukrotnym powiększeniu. Bardzo przydatne będą przewodniki, atlasy i klucze, umożliwiające rozpoznanie gatunków obserwowanych roślin i zwierząt. Do sporządzenia notatek z obserwacji w terenie niezbędne będą notatnik i ołówek, natomiast przy udokumentowaniu obserwacji pomocny jest aparat fotograficzny.

ZAŁĄCZNIK. 2. ŚCIEŻKA PRZYRODNICZA.

Przystanek 1. Teren szkoły.

Gniazdo bociana białego.

Bociany to piękne i dostojne ptaki. Ze wszystkich krajów europejskich najbardziej upodobały sobie Polskę i w niej jest ich najwięcej (R. Kucko 2001).

Bocian biały to duży, brodzący, biały ptak z czarnymi lotkami. Ma on długie czerwone nogi i takiż dziób. Jedynie młode mają dziób i nogi czarne. Ciało bociana osiąga długość 80 cm, rozpiętość skrzydeł wynosi 200 cm, skrzydło złożone ma od 56 do 62 cm, natomiast ogon osiąga długość 24 — 26 cm. Ciało bociana waży średnio 3000 — 4000 g (J. Stanek 1976).

Bociany do osiedlenia wybierają miejsca wilgotne, obfitujące w zbiorniki wodne, w których łatwo jest zdobyć podstawowy pokarm — Bezkręgowce, ryby, gryzonie i żaby.

Miejscowość Kryło w leży nad Bugiem, którego nieuregulowane koryto, wijące się niebieską wstęgą rokrocznie zalewa wczesną wiosną łąki szerokiej doliny. Właśnie tu bociany mają idealne warunki do zdobywania pokarmu. Tu możemy zobaczyć te dostojnie kroczące ptaki, które na szerokich rozlewiskach szukają pokarmu.

Pierwotnie bociany gnieździły się w głębokich lasach, na pniach lub grubych konarach starych drzew. Na naszych terenach gdzie bocian jest uważany za symbol szczęścia i «dostawcę dzieci» nabrał przyzwyczajenia do zakładania gniazda na dachach, kominach domów i słupach energetycznych. Niewątpliwie przyczyniło się do tego ustawianie przez ludzi sztucznych podstaw pod gniazda w postaci np. starych kół od wozów.

W miejscowości Kryło w znajduje się wiele gniazd bocianów. Tylko wzdłuż głównej ulicy wsi długości 2km. Znajduje się ich 11. Jedno z nich możemy obserwować tuż przy budynku szkoły. Jest ono dobrze widoczne i daje możliwość dokładnych obserwacji samego gniazda jak i jego mieszkańców (fot. 3).

Na przełomie III i IV z zimowiska powraca najpierw samiec, który zajmuje stare gniazdo i broni go przed intruzami, staczając niekiedy krwawe walki. Po powrocie samicy bociany odprawiają ceremoniał powitalny., którego głównym składnikiem jest klekotanie. Klekocząc dziobem bocian najpierw unosi głowę do góry następnie zarzuca ją na plecy, aby w końcu wyciągnąć ją daleko przed siebie. Jest to bardzo widowiskowy pokaz. W kolejnych dniach para wspólnie nadbudowuje stare gniazdo, z którego po wielu latach powstanie nawet kilkuset kilogramowa wieża — idealne miejsce dla bocianiej rodziny. W naszym gnieździe w czerwcu pojawia się od 3 do 5 jaj, które para wspólnie wysiaduje przez 33 dni ( E. Zimmer 1994). Pisklęta przez pierwsze dni życia karmione są « lekkostrawnymi» dżdżownicami ( J. Hanzak 1976). I stale pilnowane przez jedno z rodziców chroniącego je szeroko rozłożonymi skrzydłami przed deszczem, zimnem i gorącem. Po 60 dniach troskliwej opieki młode stają się samodzielne, co oznajmiają wszystkim trzepotem ćwiczonych skrzydeł (E. Zimmer 1994).

Bocian biały jest ptakiem wędrownym, dla którego Polska jest jedynie terenem lęgowym. Na afrykańskie zimowisko bociany wędrują dwoma szlakami: południowo — zachodnim, przez Gibraltar do Afryki zachodniej i południowo — wschodnim przez cieśninę Bosfor i Zatokę Perską do wschodniej i południowej Afryki ( E. Zimmer 1994). Wędrówka to ogromny wysiłek, który mogą przetrwać jedynie zdrowe i silne ptaki, ponieważ drogę długości 8000 kilometrów bociany przebywają w ciągu czterech miesięcy, pokonując dziennie maksymalnie 200 kilometrów (J. Stanek 1976). Bociany podczas lotu wiosłowego wykonują prawie dwa uderzenia skrzydłami w ciągu sekundy, w związku z tym ptaki chętnie wyszukują prądy wznoszące, by nabrać wysokości i poruszać się we właściwym kierunku. Ptaki oszczędzają w ten sposób nawet 95% energii, ale mogą lecieć tylko przez kilka godzin dziennie, gdy panują odpowiednie warunki atmosferyczne (R. Dejtrowski 2002). W miejscu docelowym, kiedy u nas hula zimowy wiatr, bociany korzystają z ciepła i obfitości pożywienia na południu Afryki.

Bocianie gniazdo jest także domem dla innych ptaków. Sublokatorem bociana bywa wróbel. Już pod koniec marca przy naszym gnieździe możemy zobaczyć parę wróbli pracowicie znoszącą źdźbła traw, pióra i wszystko to, co nadaje się do wymoszczenia gniazda.

Wróble w przeciwieństwie do gospodarzy odbywają od 2 do 3 lęgów w okresie od IV do VIII. Podobnie jak bociany oboje rodzice wysiadują jaja i wspólnie opiekują się potomstwem przez około 16 dni (E. Zimmer 1994). W tym czasie widzimy krzątaninę rodziców wytrwale znoszących pokarm dla głodnego potomstwa.

Życie w martwym drewnie.

Przechodzimy obok martwego pnia topoli, która zapomniana leży na skraju terenu szkoły i jest doskonałym obiektem obserwacji przyrodniczych.

Klinicznie martwe drzewo nadal «pracuje» dla życia na Ziemi. Gdy było żywe, niestrudzenie przemieniało energię słoneczną w złożone, życiodajne substancje organiczne, uwalniając do atmosfery duże ilości tlenu. Po śmierci natomiast daje schronienie w swych rozkładających się tkankach rozmaitym formom życia i oddaje środowisku cenne substancje oraz wilgoć nadal zawarte w drewnie.

Kiedy drzewo umiera, uwalnia do atmosfery wiele lotnych substancji, które natychmiast zwabiają owady. Niektóre gatunki chrząszczy wyczuwają je i pędzą, by osiedlić się w nowym miejscu. W tym, mikrośrodowisku rozwijają się i chronią przed drapieżcami. Kózkowate składają jaja w naturalnych drewnianych szczelinach i pęknięciach, a samie z rodziny korników wygryzają zawiłe systemy chodników i w ich zagłębieniach znoszą jaja. Wylęgłe larwy czerpią niezbędne do wzrostu pożywienie, zachłannie zjadając tkanki drewna. Niektóre ptaki np. dzięcioły, potrafią słyszeć « hałas» zajętych jedzeniem larw i swymi mocnymi dziobami wydłubują smaczne kąski z ich kryjówek.

Kora obserwowanego drzewa porośnięta jest w niektórych miejscach gęstą darnią mchów i porostów, które są schronieniem dla mrówek, nicieni, roztoczy, pająków oraz wielu innych organizmów.

W czasie, gdy martwe drzewo tętni życiem innych organizmów, wiele substancji zaczyna proces rozkładu. Celuloza jest głównym źródłem węgla w gruncie, ale większość istot żywych nie posiada enzymu, który umożliwiłby jej strawienie. O to, by uwolnić energię skumulowaną w tkankach drewna, troszczą się niektóre wyspecjalizowane bakterie. To one rozkładają celulozę, uwalniając m. in. Dwutlenek węgla, azotany i amoniak. Także grzyby odgrywają w tym procesie znaczącą rolę i jednocześnie same stają się pokarmem dla wielu owadów (J. Reichholf 1999).

Obecnie przyglądając się uważnie szczelinom w pniu można dostrzec pełzającego ślimaka, a także gniazdo pająka, który czai się, by zaskoczyć swoją przyszłą ofiarę. Obecność wielu form życia przyciąga do martwych drzew także większe zwierzęta. Możliwe, że w ciepłe dni zobaczymy wygrzewającą się na pniu jaszczurkę zwinkę.

Na koniec warto też rozsunąć gnijące liście i podnieść kamyczki, leżące tuż przy pniu. Przy odrobinie szczęścia możemy zobaczyć: skulicę pospolitą, kulankę pospolitą, które w obawie przed nami zwijają się w kulkę wielkości ziarnka grochu, zobaczymy też wije lub podobne do skorupiaków zaleszczotki.

Przystanek 2. Działalność « inżynierska» bobrów.

Wśród pól i łąk, gdzie niewielki strumyk wpływa do potężnej rzeki możemy obserwować ślady działalności największego gryzonia europy — bobra.

Ciało bobra europejskiego waży od 13 kg do 36 kg, osiąga długość od 90 do maksymalnie 140 cm. Jego tułów masywny i krępy przechodzi prawie bez zaznaczenia szyi w małą okrągłą głowę. Bobry posiadają odróżniający je od jakichkolwiek innych zwierząt, spłaszczony ogon, pokryty rogową łuską, spomiędzy której z rzadka wyrastają włosy (W. Żurowski 1992). Ogon jest istotnym elementem budowy morfologicznej umożliwiającym przystosowanie do życia w środowisku wodnym i lądowym.

Wymagania siedliskowe bobrów są bardzo zróżnicowane. W naszym przypadku zamieszkują pobrzeże niewielkiego strumienia porośnięte wierzbą, olszą i brzozą. Jakość wody nie odgrywa roli, ale ważny jest stały dostęp do niej, ponieważ bobry są zwierzętami ziemnowodnymi. Na lądzie są niezgrabne i powolne, ale doskonale przystosowane do życia w wodzie. Taki tryb życia ułatwiają im:

— przednie kończyny zręczne i chwytne, tylne — mocne, masywne o palcach spiętych błoną,

— spłaszczony ogon, pokryty łuską, pełniący rolę steru w wodzie a na lądzie — podpory,

— trzecia przezroczysta powieka i fałdy skórne zamykające kanały uszne i nosowe, 

umożliwiające pracę pod wodą nawet do 15 minut ( W. Żurowski 1992). Charakterystyczne dla bobrów są też dwie pary dużych siekaczy pokrytych pomarańczową emalią.

Bobry są aktywne przez cały rok i nie zapadają w sen zimowy. W zimie pływają pod lodem i pożywiają się w zaciszu nory. Ich cykl dobowy nieco się wydłuża i jest zgodny z ich zegarem biologicznym. Zwierzęta te są nieco mniej aktywne, ale w ciepłe dni mogą sporadycznie żerować na powierzchni. W miarę topnienia lodów i wydłużania się dnia, ich aktywność się wzmaga i rozpoczynają znakowanie terenu wydzieliną worków strojowych o zapachu piżma (R. Dzięciołowski 1996). Szczyt aktywności przypada na czas wychowywania młodych, wiosną oraz jesienią w czasie gromadzenia pokarmu.

Bobry sąroślinożercami. Jedzą prawie wszystkie gatunki roślin przybrzeżnych i wodnych. Późną wiosną, latem i wczesną jesienią żywią się przede wszystkim roślinnością zielną. Począwszy od października intensywnie tną drzewa i krzewy, magazynując je na zimę. Preferują korę osiki i wierzby. Jak widać na naszym stanowisku bobry ścinają najwięcej drzew blisko brzegu, bo dystans do wody, a co za tym idzie wysiłek przy transporcie drewna jest niniejszy (fot. 4 i 5). Z drzew leżących na ziemi bobry najpierw obcinają gałęzie o cienkiej korze, a później kawałkują pień na odcinki.

Bobry kopią nad brzegami zbiorników nory lub budują domki w kształcie kopców z mułu, gliny i chrustu. Osiągają one niekiedy 2 — 3 m. wysokości. Wejście do domku (żeremi), w którym zamieszkuje cała rodzina znajduje się pod wodą. Bobry są monogamiczne, jak już wspomniałam żyją w rodzinach. Typowa rodzina składa się z rozmnażającej się pary rodzicielskiej, młodych tegorocznych i młodych z roku poprzedniego — w sumie 4-10 osobników (R. Dzięciołowski 1996). Między członkami rodziny występują silne więzy. Są one wzmacniane przez wspólne zabawy oraz opiekę nad młodymi.

Na naszym stanowisku możemy obserwować charakterystyczną dla tych zwierząt umiejętność budowania grobli, których celem jest podniesienie poziomu wody (fot. 6). Materiałem służącym do budowy jest przede wszystkim drewno. Działalność inżynieryjna jest wywołana potrzebą zapewnienia bezpieczeństwa sobie, jak i całej rodzinie.

W czasie naszych wędrówek wzdłuż strumienia istnieje bardzo małe prawdopodobieństwo, że spotkamy bobra, ponieważ zwierzęta te unikają osiedli ludzkich i prowadzą aktywne życie nocą. W związku z tym możemy stwierdzić na tym terenie obecność bobrów jedynie na podstawie efektów ich pracy.

Przystanek 3. Wyspa na Bugu.

Kolejny przystanek znajduje się na wyspie Bugu, która właściwie przestała być wyspą, ponieważ w 1987 r. Z jednej strony połączono ją z lądem groblą, a z drugiej drewnianym mostem (J. Górak 2001). Jest to miejsce wyjątkowo malownicze. Większa część wyspy jest niska i płaska, pokryta łąkami i zaroślami. Pozostałość zamku Ostrorogów znajduje się w najwyższej wzniesionej, południowo — zachodniej jej części, opadającej ku odnodze Bugu, stromą, gliniastą skarpą. Zachowały się tu mury potężnej narożnej baszty, obszerne podziemia oraz pozostałości murów oporowych ( G. Rąkowski 1996), (fot. 7). Rozciąga się stąd piękny widok na północ, na rozległe łąki oraz meandry i odnogi Bugu. Koryto rzeki.

Właśnie na wyspie wzdłuż łagodnego brzegu Bugu widzimy stare wierzby o spękanych pniach (fot. 8). Wiele z nich jest powalonych, obrośniętych mchami i porostami, niektóre leżą tuż nad lustrem wody (fot. 9).

Drzewom towarzyszy szereg roślin typowo przybrzeżnych, rosnących częściowo lub prawie całkowicie pod wodą. Szczególnie często w strefie brzegowej wód płynących znajdują się takie rośliny jak: krwawnica pospolita, mięta nadwodna, sadziec konopiasty, niezapominajka, żabieniec babka wodna, spotykana zwykle w towarzystwie sitów w odnodze Bugu tuż przy grobli ( Podbielkowski i Tomaszewicz 1996).

Budowa grobli w 1987 roku przyczyniła się do powstania nowego siedliska — starorzecza. Starorzecza, czyli jeziora przyrzeczne powstają w sposób naturalny, gdy dwa zakręty rzeki mocno się do siebie zbliżą a następnie połączą się przerywając wąskie pasmo lądu. W wyniku tego rzeka prostuje swój bieg a jednocześnie powstaje jezioro przyrzeczne. Jeziora przyrzeczne mają wydłużony, lekko sierpowaty kształt. Ich stojące wody, tylko okresowo zasilane przez powodziowe wody rzeki, charakteryzują się wysoką zawartością związków organicznych. W związku z tym starorzecza szybko ulegają zamuleniu i stopniowemu wypłyceniu. Procesowi temu towarzyszy zarastanie bujną i urozmaiconą roślinnością (Podbielkowski i Tomaszewicz 1996). Właśnie tu, w strefie przybrzeżnej widzimy: pałkę szerokolistną, oczeret jeziorny, jeżogłówkę gałęzistą i tatarak zwyczajny, a na powierzchni obserwujemy duże skupiska rzęsy drobnej.

Spokojne wody odnogi Bugu przy grobli dają schronienie wielu owadom. Tu zobaczymy chrząszcza — pływaka zółtobrzeżka, który co jakiś czas musi wypływać na powierzchnię wody, aby zaczerpnąć powietrze pod pokrywy skrzydłowe. Po powierzchni wody mknie posuwistym ruchem przypominającym szybkie wiosłowanie; pluskwiak — nartnik. Na dnie, w pobliżu brzegu, pomiędzy kamieniami i w mule żyją pijawki, niedojrzałe formy różnych owadów w tym larwy chruścików, budujące charakterystyczne domki z drobin piasku, kamyczków i resztek roślin. Spotkać tu można również ślimaki. Miejsca takie wykorzystywane są także przez żaby trawne i ropuchy szare w okresie rozrodu (fot. 10). Stojąca woda jest dobrym miejscem do złożenia galaretowego skrzeku. Nad powierzchnią wody unoszą się już od maja przedstawiciele rodziny ważkowatych np. pałatka pospolita.

Na obserwowanym terenie rzeka Bug wije się łagodnie zgodnie z ukształtowaniem terenu. Na zakolach widać jak wartki nurt podcina brzeg i powoduje osuwanie się budującego go materiału.(fot. 11). W ten sposób powstaje brzeg wysoki, zaś po jego przeciwnej stronie, brzeg płaski i niski (fot. 8).

Ruiny zamku (roślinność ruderalna).

Ogromną rolę w powstawaniu i kształtowaniu nowych siedlisk odgrywa działalność człowieka. Zmienione lub formowane przez niego nowe siedliska stwarzają warunki dla takich gatunków, które w naturalnie kształtujących się ekosystemach nigdy by się nie zainstalowały (Z.Podbielkowski 1995). Takimi specyficznymi siedliskami antropogenicznymi są np. drogi, przypłocia, przychacia, pola uprawne, wysypiska śmieci, ruiny i gruzowiska. Takie miejsca charakteryzuje ogromna różnorodność mechaniczna, chemiczna oraz duża zawartość substancji organicznych i zasobność w związki azotowe. Dlatego wśród osiedlających się w takich miejscach roślin dużo jest gatunków nitrofilnych (azotołubnych) (Z. Podbielkowski 1995). Flora tych miejsc jest, więc wyraźnie wyselekcjonowana. Ze względu na to wyróżniono ruderalne zbiorowiska roślinne, czyli takie, które powstają na siedliskach silnie zmienionych przez człowieka.

Typową roślinność ruderalna możemy obserwować u podnóża murów zamku Ostrorogów, gdzie tworzy się podłoże bogate w związki azotowe, zapewniające wspaniałe warunki wzrostu wielu gatunkom. Widzimy tu między innymi pokrzywę zwyczajną, glistnik jaskółcze ziele, tasznik pospolity i gatunki z rodzaju ślaz i komosa.

Pozostałości murów wystawione na działanie promieni słonecznych chętnie porasta: bylica pospolita i mlecz zwyczajny. Tu też możemy spotkać dziewanny, które dzięki jaskrawożółtym kwiatom rzadko pozostają niezauważone i tworzą piękny kontrast z niebiesko — fioletowymi gronami kwiatów żmijowca. Równie często spotkać tu można: nostrzyk biały, dziką marchew zwyczajną, podbiał pospolity, ostrożeń lancetowaty, ostrożeń polny, pierwiosnkę lekarską, firletkę poszarpaną, łopian pajęczyno waty i wilczomlecz sosnka (Z. Podbielkowski 1995). Ruiny zamku porasta też bez czarny i śliwa tarnina tworząca kolczaste zarośla broniące wstępu do podziemi zamkowych oraz jeżyna, schodząca z murów baszty do koryta rzeki.

Przystanek 4. Drzewostan.

W drodze powrotnej, wychodząc z doliny rzeki mijamy po lewej stronie wysoką skarpę. W chwili obecnej zbocze skarpy zasiedlone jest przez roślinność ruderalną, wśród której dominuje ślaz zaniedbany, babka zwyczajna, komosa biała, a u podnóży wśród pokrzyw jest również bylica pospolita i szczaw tępolistny.

W niektórych miejscach zbocze jest odsłonięte i możemy obserwować fragmenty podpiwniczeń i murów dawnych domów — świadków minionej historii. Skarpa powstała w wyniku budowy drogi dojazdowej przez dolinę rzeki do mostu. W przeszłości na tym terenie istniała zwarta zabudowa domów i sklepów ludności żydowskiej. Jednak w wyniku działań wojennych zabudowę całkiem zniszczono, a po wojnie teren obsadzono drzewami. Powstał w ten sposób 0.5 ha. Drzewostan, w którym dominują drzewa o szybkim wzroście: topola czarna, wierzba iwa i topola drżąca. Są to gatunki pionierskie, szybko porastające powierzchnie, rozprzestrzeniające się dzięki przenoszonym w powietrzu lekkim nasionom (Z. Podbielkowski 1995).

Drzewostan jest objęty opieką mieszkańców, którzy dbają, by miał on charakter parku. Na korze drzew możemy zobaczyć licznie występujący porost o piesze listkowatej — pustułkę pęcherzykowatą. Natomiast na zmurszałym drewnie licznie występują: chrobotek strzępiasty i chrobotek Florkiego. Porosty są biologicznymi wskaźnikami czystości powietrza. Poszczególne gatunki mają określoną tolerancję na zanieczyszczenia powietrza. Najszybciej giną nadrzewne porosty o plechach krzaczkowatych, bardziej odporne są niektóre porosty listkowate, a najodporniejsze są gatunki o plechach skorupiastych i mączystych. W związku z tym opracowano skalę lichenoindykacyjną, umożliwiającą badanie sanitarnego stanu powietrza.

Jemioła.

W okresie jesienno — zimowym, wśród koron drzew widzimy bardzo duże skupisko jemioły (fot. 11). Jemioła jest krzewinką pasożytującą na drzewach, posiada rozgałęziony system ssawek, którymi pobiera wodę i substancje mineralne od żywiciela, natomiast dzięki własnym zielonym pędom i listkom samodzielnie asymiluje. Jemioła ma charakterystyczne, równomiernie widlasto rozgałęzione łodygi. Liście są skórzaste, wąskojajowate, całobrzegie i zimotrwałe. W lutym i w marcu wytwarzają się w kątach liści drobne, niepozorne, żółtawozielone kwiaty ( A. Wierzbicki 1989). Jemioła wytwarza nasiona otoczone kleistym miąższem, które są pokarmem dla licznych ptaków. Właśnie tu możemy zimą zobaczyć stado jemiołuszek, dla których Polska jest «ciepłym» krajem, zapewniającym odpowiednie warunki przeczekania zimy.

Jemiołuszki są łatwym obiektem obserwacji, gdyż nieprzyzwyczaj one do obecności człowieka w tajdze lub tundrze, tu także nie odbierają obecności ludzi jako źródła zagrożenia (J. Hanzak 1976). Dlatego też stado obsiada drzewa i krzewy, zaopatrzone w ich pokarm nawet, gdy znajdują się w bliskim sąsiedztwie ludzi. Właśnie takim źródłem pokarmu jest dla nich jemioła, rosnąca w niewielkim drzewostanie przy głównej ulicy wsi.

Jemioła jest surowcem zielarskim. Do produkcji lekarstw wykorzystuje się wierzchołki pędów i liście oddzielone od grubych łodyg. Ziele zbiera się w okresie zimy, od grudnia do marca. Z jemioły wytwarza się wyciągi wodne i alkoholowe, które służą do leczenia nadciśnienia, artretyzmu i miażdżycy. Preparaty z jemioły można stosować tylko pod nadzorem lekarza (A. Wierzbicki 1989).

Przystanek 5. Łąka.

Znajdujemy się na łące, która zachwyca obfitością barw i gatunków szczególnie latem. Zestaw gatunkowy roślin zależy od warunków środowiskowych, przede wszystkim od wilgotności podłoża. Nasza łąka znajduje się w dolinie rzeki i jest rokrocznie zalewana występującą z brzegów koryta wodą Bugu, jak również wodą topniejącego śniegu z sąsiednich pól. Jest to naturalne nawożenie łąki, decydujące o obfitości zbiorowiska (M. Delia 2001).

Na przełomie maja i czerwca roślinność łąkowa dochodzi do pełni rozwoju. Właśnie wtedy najwyższe piętro tworzą krzaczaste wiechy kupkówki pospolitej a także wyczyniec łąkowy z charakterystycznymi brunatno — fioletowymi pylnikami. Natomiast na glebie wysłanej szczątkami zamarłych liści i łodyg ciągną się delikatne łodyżki tojeści rozesłanej, a spośród jej okrągłych liści wyglądają żółte kwiatki. Tu także znajdziemy szczaw zwyczajny, rzeżuchę łąkową, fioletowe kwiaty chabra łąkowego i pięciornik gęsi, babkę zwyczajną, bodziszka łąkowego oraz koniczynę łąkową (J. Antoniewicz 1960).

Na wilgotniej szych miejscach kwitnie: marchew zwyczajna, barszcz zwyczajny i mięta polna. W tym bukiecie są także żółto kwitnący jaskier ostry i jaskier rozłogowy. Tuż nad wodą rosną błękitne niezapominajki i żółto kwitnąca knieć błotna (M. Delia 2002).

W miejscach, gdzie istnieje tak duża różnorodność roślin pojawiają się liczne zwierzęta. Są to głównie owady: pasikoniki, świerszcze, motyle, chrząszcze, pszczoły, mrówki i pająki. Łąka stwarza również doskonałe warunki żerowania dla owadożernego kreta, którego kopce obserwujemy już wczesną wiosną, a także dla wielu drobnych gryzoni: chomika, nornika i myszy, które ryjąc podziemne chodniki mają swój udział w przewietrzaniu gleby i wspomagają pracę dżdżownic.

Łąki są tylko pozornie naturalnym lub pierwotnym środowiskiem, ponieważ mamy tu do czynienia z intensywnym wykorzystaniem terenów zielonych, na którym człowiek wywarł swe wyraźne piętno regularnie kosząc lub wypasając bydło. W naszym przypadku łąki każdej wiosny są wypalane (fot. 12). Jest to barbarzyństwo wobec fauny i flory tego terenu, które nie przynosi wymiernych korzyści człowiekowi. Natomiast niesie śmierć kiełkującym roślinom, zabija owady, mięczaki, drobne gryzonie, prowadzi do zubożenia różnorodności gatunkowej (Z. Podbielkowski 1995).

Zajęcia terenowe

Ścieżka przyrodnicza po miejscowości Kryłów jest doskonałym miejscem wycieczki przyrodniczej, którą można przeprowadzić na całej trasie w ciągu 3 godzin lub można przeprowadzić odrębne lekcje na poszczególnych przystankach w zależności od pory roku i etapu realizacji programu nauczania.

Przedstawiam propozycję scenariusza 3 godzinnej wycieczki terenowej obejmującej całą trasę ścieżki przyrodniczej oraz propozycje zadań do karty pracy uczniów.

Realizacja zadań z poniższej propozycji jest uzależniona od indywidualnych potrzeb edukacyjnych danej klasy, co jest ściśle związane z etapem realizacji podstawy programowej i porą roku. Dlatego też proponuję wybranie adekwatnych do potrzeb zadań z poniższej karty pracy.

Scenariusz wycieczki.

Metody: obserwacja kierowana, ćwiczenia praktyczne, doświadczenia terenowe, opis, pogadanka.

Formy pracy: indywidualna, grupowa.

Ścieżki edukacyjne:

1. prozdrowotna:

• bezpieczeństwo na drodze,
• zasady bhp w czasie zajęć terenowych.

2. regionalna:

• dziedzictwo kulturowe w regionie,
• elementy historii regionu, miejscowe podania, legendy.

3. ekologiczna:

• dostrzeganie powiązania człowieka z przyrodą,
• obserwowanie zachowań ludzi względem przyrody,
• dostrzeganie skutków zanieczyszczenia środowiska,
• dostrzeganie potrzeby dbania o środowisko naturalne.

Przebieg zajęć

1. Faza wstępna:

• sprawy organizacyjno – porządkowe (zbiórka przed szkołą, zapoznanie z regulaminem wycieczki),
• podział na grupy (losowy dobór uczniów do pięcioosobowych grup),
• podanie i uzasadnienie tematu oraz celu zajęć,

2. Faza realizacji:

• wręczenie grupom kart pracy — taki same zadanie dla każdego zespołu,
• samodzielna praca w terenie według instrukcji i pod opieką nauczyciela,
• uzasadnienie rozwiązań w zespołach i wypełnienie kart pracy,
• prezentacja i omówienie zadań (przez liderów).

3. Faza podsumowująca:

• integracja wiadomości zdobytych podczas zajęć.

Literatura

• Antoniewicz J., 1980. Jak żyje łąka. Nasza księgarnia. Warszawa.
• Dejtrowski R., Miesięcznik « Fokus»4\2002 art. Wędrówki ptaków, (str. 82 — 88).
• Delia M., 2001. Kwiaty leśne i łąkowe. Wyd. Horyzont. Warszawa.
• Dzięciołowski R., 1996. Bóbr. Monografie Przyrodniczo — Łowieckie. Warszawa.
• Górak J., 2001. Kryłów — forteca przeciw Scytom. Wyd. Polihymnia. Lublin.
• Hanzak J., 1976. Wielki atlas ptaków. PWRiL. Warszawa.
• Kondracki J., Geografia fizyczna Polski. PWN. Warszawa.
• Kucko R., Biuletyn «Kontakt» 1Y2001 art. Nim przylecą bociany.
• Łapiński W., 2000. Puszcza Białowieska — cztery poty roku. Wyd. Łapiński. Warszawa.
• Maciejewski W., Uliszak R., 2000. Atlas Polski Wyd. pres. Kraków.
• Makara S., «Biologia w szkole» 4U997. proste klucze do oznaczania drzew i krzewów liściastych. (Ilustracje i opis 20 gat. drzew).
• Mapa topograficzno — administracyjna. Województwo zamojskie. 1989. PGK. Katowice. Mowszomowicz J., 1989. Przewodnik do rozpoznawania roślin. PWN.Warszawa. Podbielkowski Z., 1995. Wędrówki roślin. WSiP. Warszawa, (str. 84 — 89). Podbielkowski Z., Tomaszewicz H., 1996. Zarys hydrobotaniki. PWN. Warszawa. Rąkowski G., 1996. Przewodnik — Polska egzotyczna cz. II. Wyd. Rewasz. Warszawa. Reichholf J., 1999. Żyć i przeżyć. Zależności ekologiczne. Świat książki. Warszawa. Stanek J., 1976. Wielki atlas zwierząt. PWRiL. Warszawa. Wierzbicki A., 1989. Zioła. Wyd. SW. Warszawa. Zimmer E., 1996. Przewodnik do rozpoznawania roślin i zwierząt na wycieczce.Wyd. Multico. Warszawa. Żurowski W., 1992. Castor fiber — Bóbr europejski. Wyd. PWRiL. Warszawa.

 Opracowała: Marta Krupa