Konspekt zajęć, który zajął I miejsce w I Wojewódzkim Konkursie na scenariusz lekcji języka polskiego zorganizowanym przez Regionalny Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli«WOM» w Katowicach i doradców metodycznych z zakresu języka polskiego. Przedstawiony scenariusz przygotowany został z myślą o zespole klasowym złożonym z uczniów słabo widzących i niewidomych, w związku z tym wykorzystane zostały w nim metody i formy pracy uwzględniające specyfikę pracy z uczniami z dysfunkcją wzroku.

Klasa: III gimnazjum

Temat lekcji: Nasza wyobraźnia– nasz świat. Analiza i interpretacja wiersza Mirona Białoszewskiego„Przesuwa się,  przegwieżdża”.

 Cele dydaktyczne:

 Cel ogólny: wskazanie dosłownego i metaforycznego znaczenia utworu poetyckiego  poprzez pracę z różnymi tekstami kultury.

Cele szczegółowe:

a) Cele poznawcze:

— wzbogacenie słownictwa uczniów (wprowadzenie pojęć synonimicznych, wyrazów bliskoznacznych)

— utrwalenie pojęć: znaczenie dosłowne i znaczenie przenośne

— zwrócenie uwagi na charakterystyczne cechy poezji lingwistycznej: język potoczny, przejęzyczenia, błędy językowe, gra słów i znaczeń połączone ze wskazaniem na ogromne bogactwo możliwości twórczych języka (m.in. zwrócenie uwagi na związki między układem graficznym a treścią utworu)

— wprowadzenie elementów symboliki obrazowej (kolor, gra światła, perspektywa)

— zwrócenie uwagi na funkcję stylistyczną czasownika w utworze

— wykazanie, jaką funkcję pełnią nawiązania do Biblii

b) Cele kształtujące:

— rozwijanie umiejętności pracy z różnymi tekstami kultury ze szczególnym zwróceniem uwagi na umiejętność wnioskowania (funkcja nawiązań) oraz weryfikacji i prawidłowego wykorzystania wcześniej zdobytej przez uczniów wiedzy (nowopoznany tekst poetycki nawiązuje do wcześniej poznanych przez uczniów fragmentów Biblii pochodzących z Księgi Rodzaju)

— rozwijanie procesów skojarzeniowych

— kształcenie umiejętności pracy z tekstem (wyszukiwanie cytatów oraz większych fragmentów utworu, zwrócenie uwagi na układ graficzny tekstu)

— kształcenie sprawności językowej

— rozwijanie umiejętności przekładu intersemiotycznego

c) Cele rewalidacyjno– wychowawcze:

— uwrażliwienie uczniów na piękno otaczającego świata, ze szczególnym zwróceniem uwagi na rolę wyobraźni w życiu człowieka

— kształcenie koncentracji uwagi

— rozwijanie mechanizmów kompensacyjnych, ze szczególnym uwzględnieniem analizatora słuchu, węchu, dotyku

Formy pracy:

— praca zbiorowa

— praca w grupach

Metody pracy:

1. Metody słowne:

— metoda poszukująca: heureza

1. Metoda zajęć praktycznych:

— praca z tekstem, obrazem malarskim, fragmentem muzycznym

— elementy przekładu intersemiotycznego

Pomoce naukowe:

— podręcznik, fragmenty Biblii, wykres przygotowany przez nauczyciela (odbitki ksero dla uczniów), dzieło malarskie

Literatura:

M. Białoszewski, Przesuwa się,  przegwieżdża oraz Historia początków świata i ludzi. Stary Testament (fragmenty),  w: Witold Bobiński Świat w słowach i obrazach.

Dzieła malarskie:

E. Białek, Pejzaż letni– obrazy nr C20, C18, C17, w: Galeria internetowa Edwarda Białka (www.edward-bialek.republika.pl/index.html)

Utwór muzyczny: John Herberman,Dreaming by the Stream

Lekcja przygotowana jest z myślą o zespole klasowym złożonym z uczniów słabo widzących i niewidomych. Ponieważ możliwości percepcyjne zespołu są zróżnicowane, zajęcia poprzedziła praca domowa polegająca na tym, aby osoby niewidome oraz te z dużym ubytkiem wzroku w dowolnym dniu wczesnym rankiem poprzez wyjście na balkon, wyjrzenie przez okno lub udanie się na poranny spacer dokonały wnikliwej„obserwacji” zjawiska, jakim jest„budzenie się nowego dnia”.

Ogniwo wstępne

 Klasa zostaje podzielona na dwie grupy:

 Grupa I -  uczniowie słabo widzący. Oglądają trzy powiązane ze sobą dzieła malarskie przygotowane przez nauczyciela, a następnie każdy z nich określa na kartce temat cyklu oraz związane z nim pierwsze skojarzenia i odczucia.

Grupa II — uczniowie niewidomi, którzy wypisują na kartkach pierwsze skojarzenia i wrażenia, które towarzyszyły im podczas obserwacji zjawisk wczesnym rankiem.

Przykładowe pomocnicze pytania nauczyciela:

1. Jakie elementy obrazów/obserwowanego zjawiska  zdecydowały o tym, że kojarzą ci się z ............? że wzbudzają w tobie uczucia ..............?
2. Co decyduje o tym, że obserwując to samo zjawisko–„wstawanie nowego dnia”,  macie tak różne skojarzenia?          

Uwaga nauczyciela:

Refleksje uczniów ujawniają  różnorodność pojawiających się skojarzeń i odczuć, niezwykłe możliwości ludzkiej wyobraźni oraz różnice w postrzeganiu świata. Podczas kiedy pierwsze grupa, opisując zjawisko wstawania nowego dnia na przedstawionych obrazach, wskazuje na rolę barw, perspektywę, grę świateł, grupa druga opisuje ten sam proces poprzez odwoływanie się do wrażeń słuchowych (np. cisza stopniowo przechodząca w mieszaninę dźwięków warczących silników, trzaskających drzwi, kroków pojawiających się na ulicach przechodniów, szczekających psów, śpiewających ptaków, itp.), węchowych (np. poranna świeżość przeradzająca się w się zapach spalin), czuciowych (np. wilgoć i chłód przechodzące z ciepło promieni słonecznych). Pierwsza grupa wskazuje na trzyetapowy proces„przemiany nocy w dzień”, który odpowiada trzem obrazom malarskim, grupa niewidomych zwraca uwagę na dłuższy czas, w jakim zjawiska ulegają przemianie– subtelność w ich przenikaniu wymagająca wyostrzenia kilku zmysłów, dużej koncentracji i cierpliwości.

Wstępne ogniwo lekcji staje się impulsem do analizy i interpretacji tekstu lingwistycznego opartego na grze słów i skojarzeń oraz do sprawdzenia swych możliwości skojarzeniowych podczas obcowania tym razem z tekstem pisanym.

Forma pracy zastosowana w tej części lekcji jest paralelna do treści omawianego utworu, w którym świat przedstawiony oparty jest na obserwacji otaczającego świata przez osobę mówiącą w wierszu: wyobraźnia i procesy skojarzeniowe decydują o tym, czy przedmiotem owej obserwacji jest wstający dzień czy narodziny nowego świata (znaczenie przenośne).

 Ogniwo centralne

Nakreślenie przez nauczyciela krótkiej biografii Mirona Biłoszewskiego z uwzględnieniem tych faktów z życia i twórczości poety, które mają odbicie w utworze (cechy poezji lingwistycznej)– nauczyciel przywołuje krótką anegdotę na temat faktu z życia poety, który zainspirował go do napisania wiersza„Ebo ężyc”. Jako ciekawostkę uczniowie sami odtwarzają na zasadzie skojarzeń proces myślowy poety i przedstawiają go symbolicznie na tablicy.

N I E B O      K S I Ę Ż Y C

Wzorcowa ekspozycja tekstu przez nauczyciela.

Indywidualne, ciche czytanie uczniów.

Pytanie o pierwsze wrażenia z lektury tekstu:

— wskazanie na cechy utworu, które narzucają się jako pierwsze: krótkie wersy, brak interpunkcji, specyficzne słownictwo (błędy, przejęzyczenia). Nauczyciel zaprasza uczniów do zabawy poezją lingwistyczną.

O czym jest ten wiersz?

— uczniowie wskazują na opis sytuacji, w której ktoś patrzy przez okno i obserwuje jak wstaje nowy dzień. Nawiązują do wstępnego ogniwa lekcji, podczas którego również wczuli się w rolę„obserwatorów”. Ta nietypowa„wspólnota doświadczeń” zespołu klasowego oraz podmiotu lirycznego jest czynnikiem motywującym do pracy nad tekstem poetyckim.

noc i rano– powiązane ze sobą; przejście nocy w dzień; przełomowa chwila obserwacji.

Uczniowie wskazują na dużą ilość czasowników w tekście i ich funkcję stylistyczną. Wykonują ćwiczenie, uzupełniając schemat  (załącznik nr 1)

Okno, widok, patrzenie, stanie– wskazanie na obecność obserwatora w wierszu.

Obserwtor (strzałka skierowana w prawą stronę) zjawisko przyrody  

(uczniowie decydują, w którą stronę postawić strzałkę, wskazując na relację: podmiot i przedmiot obserwacji)

W kolejnej części zajęć uczniowie słuchają fragmentu muzycznego przygotowanego przez nauczyciela (John Herberman,Dreaming by the Stream —  spokojna nastrojowa muzyka, której tłem są szum wody i drzew, śpiew ptaków, rechotanie żab), starają się rozpoznać i wskazać poszczególne dźwięki natury.

Uwaga nauczyciela: dzięki muzyce nauczyciel tworzy nastrój sprzyjający obserwacji zjawisk przyrody, pobudza wyobraźnię oraz zmysł słuchu u uczniów słabo widzących i niewidomych. Ćwiczenie uczy również pracy z różnymi tekstami kultury, które korespondują ze sobą.

Następnie gimnazjaliści przechodzą do pracy z tekstem poetyckim, polegającej na odtwarzaniu kolejno każdego etapu„wydarzenia” (przejścia nocy w dzień) opisanego w wierszu. Uzupełniając wykres (załącznik nr 2), wskazują na elementy łączące fragment muzyczny oraz tekst poetycki.

Wykres doskonale unaocznia poszczególne etapy opisywanego zjawiska, co ułatwia wspólne odczytanie drugiego znaczenia utworu

Obserwator– kolejno wyłanianie się krok po kroku: noc, dzień, woda…

(Nawiązanie do Biblii– do stworzenia świata)

Uczniowie mając do dyspozycji oba teksty, w grupach poszukują paralelnych elementów, np. kolejno wyłanianie się poszczególnych składników świata, zestawienie słów obserwator („akt tworzenia” za pomocą wyobraźni) i stworzyciel ( akt tworzenia za pomocą słowa), podobne słowa i zwroty, np. „stanięcie”„i stało się…”

Ogniwo końcowe

Uczniowie wykonuja ćwiczenie, podsumowując zdobyte na lekcji wiadomości.

Dwa znaczenia utrowu:

a)     dosłowne (opis chwili, kiedy wstaje nowy dzień)

b)     przenośne (nawiązanie do biblijnego powstania świata, które uwzniośla  zwykłą, codzienną sytuację)

Uczniowie ustnie powiązują oba znaczenia, tworząc notatkę podsumowującą.

Notatka podsumowująca:

Osoba mówiąca w wierszu wyobraża sobie, że patrząc przez okno codziennie jest świadkiem narodzin świata, bo każdy dzień jest inny, niesie ze sobą cos nowego, jest darem od Boga.

Ocena aktywności uczniów przez nauczyciela