OPIS I ANALIZA PRZYPADKU

Problem wychowawczy: Dziecko nadpobudliwe upośledzone w stopniu umiarkowanym.

1. IDENTYFIKACJA PROBLEMU.

Dziecko nadpobudliwe ma małą zdolność do wewnętrznej kontroli, łatwo się denerwuje, płacze, bywa agresywne, popada w konflikty z otoczeniem. Objawy nadpobudliwości nasilają się z wiekiem, gdyż zwiększają się wymagania wobec dziecka.

Charakterystycznymi objawami nadpobudliwości psychoruchowej są:

• nasilone zaburzenia uwagi;
• nadmierna impulsywność;
• nadmierna ruchliwość.

Adam jest chłopcem dwunastoletnim. Uczęszcza do SOSW czwarty rok. Od początku podjęcia nauki w szkole przebywa również w internacie. Obserwacja zachowania chłopca, skłoniła mnie do przypuszczeń, że dziecko to przejawia niektóre cechy zespołu nadpobudliwości psychoruchowej. Niepokoi duża ilość uciążliwych dla dziecka, grupy rówieśniczej i nauczycieli powtarzających się zachowań.

Zaburzenia koncentracji uwagi przejawiają się tym, że chłopiec:

• szybko się rozprasza na zajęciach,
• wszystkie czynności wykonuje szybko, aby uzyskać czas na własną aktywność,
• często nie wypełnia poleceń kierowanych do grupy,
• w zabawach grupowych wykazuje zainteresowanie wtedy, gdy jest w centrum uwagi lub polecenie skierowane jest do niego.

Impulsywność przejawiająca się w tym, że dziecko:

• łatwo się złości, buntuje zwłaszcza, gdy ma się dostosować do innych (odrzuca pomysły i propozycje dzieci i nauczyciela),
• skrajnie reaguje na konflikty z rówieśnikami (agresja),
• nie może zaczekać na swoją kolej wypowiedzi, często przerywa innym, ma dużą potrzebę wypowiedzenia się niekoniecznie na temat,
• szybko popada w zły nastrój w momencie nie zrealizowania jego żądań.

Nadpobudliwość ruchowa polega na tym, że chłopiec:

• ma trudności żeby usiedzieć spokojnie,
• sprawia wrażenie jakby męczyły go sytuacje wymagające skupienia (kręci się, kładzie na podłodze, podczas gdy dzieci siedzą, zaczepia kolegów, przemieszcza się w kierunku zabawek),
• zwykle jest w ruchu, ale preferuje ruch swobodny (głównie zabawy w bieganie, gonitwę z szarpaniem innych).

Zachowanie Adama dezorganizowało pracę w grupie. Dostrzegały tę sytuację same dzieci, nauczyciele i rodzice. Wspólne ustalenia i umowy skutkowały na krótko.

2. GENEZA I DYNAMIKA ZJAWISKA

Dziecko wychowuje się w rodzinie pełnej. W  dobrych warunkach bytowych. Obowiązek opieki i wychowania chłopca spoczywa na matce, gdyż ojca z racji wykonywanego zawodu często i długo nie ma w domu.

Z rozmów z mamą dowiedziałam się, że pierwsze oznaki wzmożonego pobudzenia pojawiły się jeszcze zanim Adam zaczął uczęszczać do szkoły. Mama otwarcie przyznawała, że czsami nie radzi sobie z synem. Słucha opinii na temat zachowania syna, ale nie podejmuje konkretnych działań. Najczęściej ustępuje dziecku. Ojciec chłopca  dużo pracuje. Wobec Adama stosuje raczej„twardą dyscyplinę”.

Z rozmów z nauczycielami dowiedziałam się, że Adam często na wszystkich się obrażał, bawił się z dziećmi, ale zawsze bardzo krótko, gdyż szybko popadał w konflikty. Nie chciał brać udziału w zabawach grupowych, chyba, że został wybrany jako lider. W zabawach wymagających skupienia kręcił się, wstawał. Szybko zniechęcał się do tego typu zajęć. Zawsze lubił zabawy ruchowe, w których mógł swobodnie biegać. Takie zachowania przejawiał Adam również w internacie.

Po obserwacji i rozmowach z nauczycielami uczącymi chłopca i rodzicami ustaliłam przyczyny  trudności w dostosowaniu do przebywania w grupie rówieśniczej:

• Brak jednolitych oddziaływań ze strony domu rodzinnego,
• Brak właściwych metod wychowawczych w domu rodzinnym: brak konsekwencji w postępowaniu z chłopcem ze strony matki.
• Wzmacnianie negatywnych zachowań dziecka.

3. ZNACZENIE PROBLEMU

Nadpobudliwość psychoruchowa może powodować problemy wychowawcze, bo jak podaje H. Nartowska większość badaczy wysuwa dwa stwierdzenia:  po pierwsze, dzieci nadpobudliwe wyróżniają się pewnym określonym zespołem cech zachowania; po drugie, zachowanie to jest przyczyną nieprawidłowego przystosowania do wymagań otoczenia  i powoduje trudności wychowawcze. Dzieci nadpobudliwe psychoruchowo sprawiają problemy wychowawcze rodzicom i nauczycielom. Dążąc do zaspokojenia swoich potrzeb, zachowują się konfliktowo i agresywnie, co jest trudne do zaakceptowania przez otoczenie. Stwierdzić można na pewno, że zjawisko to ma niekorzystny wpływ na rozwój dziecka.

Brak właściwych metod wychowawczych, niewystarczająca współpraca rodziców, wzmacnianie negatywnych zachowań dziecka powodują nasilenie problemu. To przecież rodzice spełniają najważniejszą rolę w kształtowaniu postaw dziecka. Jeśli nie są we właściwy sposób zaspokajane potrzeby miłości, czułości, przynależności, prowadzi to wyzwolenia u dziecka wielu rodzajów agresji.

4. PROGNOZA

Prognoza negatywna:

Opierając się na literaturze i własnym doświadczeniu, stwierdzam, iż nie ingerowanie w problem spowoduje kłopoty. Nie podjęcie działań zarówno w pracy bezpośrednio z chłopcem, jak i współpracy z rodzicami spowoduje, że antyspołeczne zachowania i agresja dziecka nasilą się. Utrwalą się złe wzory zachowań, a Adam będzie miał coraz większe problemy z przystosowaniem do funkcjonowania nie tylko w społeczności grup wychowawczych, lecz również problemy w funkcjonowaniu w społeczności szkolnej. To doprowadzić może do wyobcowania, osamotnienia i odrzucenia chłopca przez grupę rówieśniczą, a w konsekwencji do uczucia niechęci do szkoły, grupy wychowawczej i kolegów, niskiej samooceny i narastających konfliktów.

Brak zrozumienia i akceptacji ze strony środowiska (nauczycieli, rodziców, rówieśników), może spowodować nasilenie się agresji w stosunku do otoczenia. Nie odpowiednia organizacja zajęć nie pozwoli chłopcu osiągać i dostrzegać efektów wykonywanej pracy, doprowadzi do niskiej samooceny, braku wiary we własne siły, zaniku motywacji do nauki, narastania trudności. Częste głośne zwracanie uwagi na forum grupy utrwali negatywną o nim opinię, może prowadzić do rozwoju u niego osobowości aspołecznej charakteryzującej się kłopotami w szkole spowodowanymi ciągłym łamaniem zasad. Brak konsekwencji w wymaganiu wykonania zadania utrwali w nim postawę unikającą.

Prognoza pozytywna:

Tylko spójne oddziaływania rodziny i wychowawców  pozwolą w znacznym stopniu poprawić psychofizyczne kompetencje dziecka. Po wdrożeniu działań integracyjnych oraz działań opiekuńczo-wychowawczych o charakterze socjoterapeutycznym spodziewam się, że wychowanek:

• rozładuje swoje napięcie w sposób społecznie akceptowany,
• zaakceptuje normy społeczne obowiązujące w grupie,
• chłopiec nauczy się poprawnych kontaktów z otoczeniem i  sposobów radzenia sobie z kłopotami,
• będzie chętniej współpracował w grupie, gdyż częste nagradzanie, chwalenie, dostrzeganie wysiłków chłopca zmotywuje go do staranności i dalszego wysiłku,
• będzie potrafił właściwie ocenić swoje zachowanie,
• zwiększy się jego poczucie własnej wartości,
• łatwiej będzie mógł skoncentrować się na zadaniach wymagających skupienia, (wykonywanie krótkich zadań, stopniowanie trudności i wydłużanie czasu wykonania pracy wpłynie na rozwój koncentracji, uwagi, pamięci).

Działania te doprowadzą do lepszego funkcjonowania w grupie rówieśniczej, zmiany nastawienia do innych dzieci i dorosłych. Chłopiec zacznie dostrzegać, że przemoc i agresja nie są sposobami na rozwiązywanie problemów.

5. PROPOZYCJE ROZWIĄZANIA

CELE:

• Nauka przestrzegania norm społecznych i umów obowiązujących w grupie.
• Wdrażanie chłopca do poprawnych, pozbawionych agresji zachowań.
• Nabycie przez dziecko umiejętności opanowywania zniecierpliwienia  podczas zajęć i zabaw grupowych.
• Rozwijanie koncentracji uwagi.
• Stworzenie w grupie przyjaznej atmosfery, nauka rozwiązywania konfliktów.

Aby realizować powyższe cele, będą realizowane następujące zadania.

ZADANIA:

1. Przestrzeganie norm społecznych i umów obowiązujących w grupie:

• przypominanie o regułach obowiązujących w grupie-kontrakt grupowy,
• konsekwentne egzekwowanie przestrzegania ustalonych norm,
• przeprowadzenie cyklu zajęć o charakterze socjoterapeutyczny przeciw zachowaniom agresywnym,
• stosowanie wzmocnień pozytywnych, zauważanie wysiłków i starań dziecka przez chwalenie, nagradzanie także na forum grupy,
• przydzielanie ról do pełnienia w grupie i ponoszenie za nie odpowiedzialności,
• nauka formułowania komunikatu„ Ja” w toku zaistniałej sytuacji konfliktowej,
• natychmiastowe wyciąganie  konsekwencji w sytuacji tego wymagającej.

2. Systematyczna współpraca z rodzicami; właściwie   ukierunkowana pedagogizacja.

3. Właściwe organizowanie zajęć i zabaw w ciągu dnia:

• wybór miejsca zabawy i zabawki, ustalenie i przyjmowanie reguł zabawy,
• zwracanie uwagi na staranne wykończenie prac oraz ich ukończenie, zauważanie wysiłków dziecka,
• stosowanie zabaw ruchowych bez elementów rywalizacji, z muzyką lub rymowankami w celu rozładowania energii,
• w razie zauważenia znużenia, zmienianie zadania ( przeplatanie zadań cichych ruchowymi),
• stosowanie technik relaksacyjnych.

4. Włączanie w zadania i działania grupy:

• udział w przedstawieniach grupowych,
• udział w zawodach sportowych,
• powierzanie konkretnych zadań do wykonania w grupie.

5. Organizowanie zabaw rozwijających koncentrację uwagi:

• zabawy konstrukcyjne,
• proste układanki,
• zabawy aktywizujące– rozwijające koncentrację uwagi,
• stopniowanie trudności wykonywanych zadań,
• wykonywanie krótkich zadań, dzielenie trudnego na mniejsze części,
• konsekwentne wymaganie wykonania podjętej pracy, wskazanie na widoczny efekt.

6. WDRAŻANIE ODDZIAŁYWAŃ 

Podejmując próby właściwego kierowania aktywnością Adama byłam szczególnie cierpliwa w toku postępowania wychowawczego. Do wykonywania zadań lub ćwiczeń w pisaniu sadzałam chłopca w miejscu gdzie docierało jak najmniej bodźców mogących go rozpraszać. Przypominałam o odpowiednim zachowaniu podczas zajęć. Zwracałam uwagę na to, co w danej chwili jest najważniejsze. Stopniowo wydłużałam czas wykonywanych zadań i nasilałam stopień ich trudności, zawsze doceniałam efekty jego pracy.

Angażowałam go do dodatkowych czynności takich jak np. dyżury, pomoc podczas zajęć, zawieszanie gazetek tematycznych, prac dzieci. Zawsze głośno i na forum grupy doceniałam jego pomoc poprzez częste chwalenie go. W czasie wolnym zachęcałam go do  gier planszowych i układanek, puzzli, kolorowanek, zachęcałam do wycinania z papieru, wyklejania. Jego aktywność ruchową wykorzystywałam podczas zabaw i gier ruchowo-sportowych przydzielając różnorakie role. Dawałam chłopcu do zrozumienia, że go akceptuję, ale określając zasady i reguły zachowania wymagałam również przestrzeganie ich. Zawsze doceniałam jego wysiłki, zauważałam sukcesy, często chwaliłam na forum grupy.

Zachęcałam matkę chłopca, aby kontrolowała bajki i filmy jakie syn ogląda oraz w jakie gra gry komputerowe. Aby konsekwentnie wymagała od Adama przestrzegania norm postępowania w domu rodzinnym.

Pracując z Adamem dbałam o to, aby z jednej strony nie tłumić jego nadmiernej aktywności ruchowej, a z drugiej uczyć go wykorzystywania energii w sposób konstruktywny. W tym celu organizowałam zabawy ruchowe, ćwiczenia muzyczne, korzystałam z wierszy i rymowanek, które można ilustrować ruchem. W czasie zabaw  pamiętałam o częstym chwaleniu dzieci i nagradzaniu za drobne sukcesy.

Istotą oddziaływania socjoterapeutycznego było takie programowanie zajęć i tworzenie takich sytuacji, by pełniły funkcję korygującą w stosunku do zachowania Adama. Pierwsze spotkania poświęcone są budowaniu klimatu bezpieczeństwa i zaufania, integrowaniu się grupy oraz wprowadzaniu kodeksu postępowania. Następne zajęcia uczyły postrzegania siebie i innych przez pryzmat potrzeb i uczuć. Następny cykl miał na celu rozwijanie umiejętności komunikacyjnych i uczył konstruktywnego rozwiązywania problemów.  Końcowe zajęcia służyły wzmacnianiu poczucia własnej wartości dzieci i kształtowaniu pozytywnego myślenia o sobie.

Większość zajęć z przebiegała w kręgu, co dawało szansę do kontaktu wzrokowego, emocjonalnego i umożliwiało dzieciom wzajemną  obserwację.  Krąg umożliwiał naukę słuchania i czekania na wypowiadanie się.

7. EFEKTY ODDZIAŁYWAŃ

Podczas realizacji zamierzonych zadań uzyskałam następujące efekty oddziaływań:

1. Nawiązałam współpracę z rodzicami chłopca.
2. Zachowanie dziecka uległo pewnej poprawie. Chłopiec uspokoił się na zajęciach. Stara się pamiętać i przypomina innym o przestrzeganiu zawartych umów. Stał się mniej impulsywny i agresywny, choć nadal ma problemy z werbalizowaniem swojego niezadowolenia.
3. Potrafi ponieść konsekwencje swojego nagannego zachowania. Nadal jednak próbuje wymuszać spełnienie własnych oczekiwań i zachcianek.
4. Jasno stawiane i formułowane polecenia podczas gier i zabaw oraz konsekwentne ich wymaganie nauczyły go pośrednio podporządkowywać się zasadom i sposobom zachowania, mimo czasami niezadowolenia i buntu chłopca.
5. Wyeliminowano takie zachowania jak: krzyki, zabieranie zabawek dzieciom siłą, niestosowne odnoszenie się do nauczyciela.
6. Zauważyłam, że stosowanie wzmocnień pozytywnych powoduje u Adama większą samokontrolę i skutecznie «wycisza» chłopca.

Bibliografia

1. Nartowska Hanna, Dzieci nadpobudliwe psychoruchowo, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1972.
2. Nartowska Hanna, Wychowanie dziecka nadpobudliwego, Nasza Księgarnia, Warszawa 1986.
3. E.Mazlish, A.Faber „ Jak mówić, żeby dzieci nas słuchały? Jak słuchać, żeby dzieci do nas mówiły?” Wydawnictwo: Media Rodzina, Styczeń 2008

Opracowała: Bożena Kowalewska