Muzykoterapia jest najczęściej wykorzystywana jako metoda wspomagająca, lub jedna z najskuteczniejszych u małych dzieci, w oddziaływaniach, których podstawowym elementem jest praca nad emocjami.

Wpływ muzyki na sferę emocjonalną jest uwarunkowany anatomicznie ponieważ organ słuchu jest połączony ze wzgórzem i układem limbicznym (Galińska, 1989). Wśród wielu koncepcji, których podłożem jest rozwiązywanie problemów społecznych znalazła się również koncepcja uwzględniająca wpływ muzykoterapii na eliminowanie destrukcyjnych zachowań, agresji oraz promowanie i wzmacnianie prawidłowego rozwoju dziecka. Umiejętność rozpoznawania, nazywania swoich emocji prowadzi do nawiązania dialogu między emocjami, myśleniem i zachowaniem. Albert Ellis, jeden z prekursorów psychoterapii behawioralno-poznawczej nauczył nas modelu, w którym pomiędzy tymi elementami występuje swoiste sprzężenie zwrotne. Zmieniając swoje myślenie zmieniamy emocje, a w konsekwencji zachowanie. Poprzez muzykę możemy bezpośrednio wpływać na negatywne emocje w postaci uczuć: gniewu, złości, wrogości, nienawiści itp. by w konsekwencji zmianie uległo myślenie i zachowania agresywne: bicie, wyzywanie, niszczenie przedmiotów itp. Jest to droga znacznie krótsza niż w tradycyjnej psychoterapii, szybsza i mniej uciążliwa. W ten sposób również, możemy przygotowywać dzieci do pełnienia pożądanych ról w społeczeństwie. Muzykoterapia jak żadna inna forma psychoterapii radzi sobie też z agresją skierowaną do wewnątrz, która często nie jest manifestowana i jest dużo bardziej skomplikowanym przejawem agresji, jak również dużo trudniejszym do pracy terapeutycznej.

Wpływając, za pomocą odpowiedniego materiału muzycznego na emocje możemy przede wszystkim uczyć trudnej sztuki poznawania siebie m.in.:

1. Pogłębiać wrażliwość;
2. Wzmacniać estetykę doznań;
3. Wzmacniać kontakty intra i interpersonalne, przede wszystkim kontakt z własnymi uczuciami;
4. Integrować grupę i zacieśniać więzy między uczestnikami;
5. Uczyć asertywności;
6. Uczyć wyrażania siebie werbalnie i niewerbalnie;
7. Uwrażliwiać na potrzeby swoje i drugiego człowieka;
8. Zrozumieć negatywne emocje i nauczyć się z nimi radzić;
9. Wpływać na nastrój poprzez poznanie sposobów relaksacji i muzykoterapii;
10. Zapobiegać wybuchom złości i agresji;
11. Rozładowywać napięcia;
12. Wzmacniać poczucie własnej wartości;
13. Korygować zniekształcenia poznawcze;
14. Rozwijać nowe umiejętności;
15. Realizować siebie poprzez kreatywność i aktywność twórczą.

Te umiejętności powinny być jak najwcześniej opanowywane przez każde dziecko. W szkole nie ma wystarczającej na to liczby godzin przewidzianych na wychowanie muzyczne. Optymalnym okresem, jest okres przedszkolny kiedy dziecko z informacji zwrotnych od rówieśników i otaczającego świata zaczyna budować obraz siebie i swoje w nim miejsce. System oparty na wzmocnieniach negatywnych, eliminując do minimum wzmocnienia pozytywne to przerażający obraz systemu wychowawczego większości współczesnych rodzin. Dużo łatwiej jest zareagować jeśli jest coś nie tak, niż jeśli wszystko jest w porządku. Taki system wydaje pokolenia młodzieży z dużo niższym poczuciem własnej wartości niż to jest w rzeczywistości. Pracując z osobami uzależnionymi zauważyłam, że albo całą swoją postawą wyrażają, że na nic nie zasługują albo na zasadzie kompensacji manifestują, że zasługują na wszystko i wszystko im się należy. Teoria społeczno-poznawcza, która wyjaśnia uczenie zachowań przez naśladowanie modeli i otrzymywanie nagród społecznych tłumaczy dlaczego dziecko, młodzież a czasami dorosła osoba zrobi wszystko, żeby zasłużyć na zainteresowanie, akceptację czy pochwałę. Pochwała jest wzmocnieniem pozytywnym, które sprawia, że chce się to zachowanie powtarzać. Co się dzieje kiedy wzmocnień pozytywnych nie ma a wykorzystywane są tylko wzmocnienia negatywne? Nie ma akceptacji ani w szkole ani w domu?

Wzmocnienia negatywne: kary, upomnienia, strofowanie czy krytykowanie silnie pobudzają deprywację potrzeb psychicznych. Niemożność zaspokojenia tych potrzeb wzbudza agresję. Najlepiej ilustruje ten proces rycina 1 (Madej, 2006). 

Wzmocnienia pozytywne wzmacniają realizację osobniczych potrzeb psychologicznych wspierając prawidłowy rozwój i konstruktywne postawy społecznego funkcjonowania. Jeżeli dziecko nie dostaje wzmocnień pozytywnych ani w szkole ani w domu musi znaleźć sobie inną grupę odniesienia–„rodzinę zastępczą”, w której zaspokoi swoją potrzebę znaczenia, odnoszenia sukcesów, przynależności do grupy, akceptacji itp. Reaguje zatem poczuciem zagrożenia i agresywnością, gdy ktokolwiek próbuje zburzyć strukturę grupy lub w jakikolwiek sposób jej zagraża. Utrata bezpieczeństwa grupy jest odbierana jako utrata własnej tożsamości. Broni tej struktury z bezwzględną zaciętością. Reakcja mocno lękowa wywołana również obawą przed rozbiciem struktury powoduje, że członkowie grupy nie są w stanie zachowywać się inaczej. Każdy z nich jest zdolny na wiele, aby przywrócić w swojej„rodzinie” homeostazę.

Rycina 1. Deprywacyjno-frustracyjna aktywacja procesu osobniczej agresywności.

W jaki sposób popędy wpływają na społeczne funkcjonowanie ilustruje rycina 2 (Madej, 2006). Można zatem zgodzić się, że u podłoża przynależności do subkultur, zaburzeń w zachowaniu, dyssocjalnych osobowości itp. leży deprywacja potrzeb psychicznych. Jak muzyka czy różnorodne formy relaksu mogą wpływać na wspieranie prawidłowego rozwoju i zapobieganie negatywnym zjawiskom społecznym?

Muzykoterapia może być prowadzona w różnych nurtach. Najczęściej wykorzystywanymi formami muzykoterapii są (za Gulińska-Grzeluszka, 2004):

• Szkoła berlińska– muzykoterapia doprowadzająca do dezintegracji osobowości, wywołująca silny niepokój, agresję ujawniającą konflikty i przeżycia. W trakcie stosowania muzykoterapii następuje stopniowa rekonstrukcja osobowości i osiągnięcie harmonii;
• Szkoła amerykańska– muzykoterapia w ujęciu psychoterapii behawioralnej oparta na teoriach uczenia, która skupia się na leczeniu zaburzeń zachowania.

Gulińska-Grzeluszka (2004) uważa również, z czym się bezwarunkowo zgadzam, że muzykoterapia jest narzędziem psychoterapii, a skuteczność jej zależy od tego, jak kto się tym narzędziem posługuje oraz, że muzyka, łatwiej niż inne formy psychoterapii dociera do podświadomości. Co potwierdza łatwość pracy materiałem muzycznym z małymi dziećmi i łatwość analizowania zastosowanych technik projekcyjnych, jako materiału diagnostycznego. Działanie technik projekcyjnych w muzykoterapii polega na uruchamianiu procesów wyobrażeniowych na zasadzie indukcji wolnej lub kierowanej (Kopacz, 1997).

Rycina 2. Przemiana popędów w techniki społecznego funkcjonowania.

Proces wyobrażeniowy oparty na indukcji kierowanej polega na (w oparciu o własny warsztat):

• Procesie wyobrażeniowym narzuconego tematu;
• Procesie wyobrażeniowym narzuconego tematu, w którym prowadzący kontroluje i kieruje wyobrażeniem;
• Procesie wyobrażeniowym narzuconego tematu, którym prowadzący kieruje tylko do pewnego momentu, przygotowując w ten sposób uczestnika do samodzielnych poszukiwań w określonym, istotnym terapeutycznie obszarze.

Uruchamianie procesów wyobrażeniowych, opartych na indukcji wolnej polega na (w oparciu o własny warsztat):

• Procesie wyobrażeniowym dowolnego tematu;
• Procesie wyobrażeniowym na podstawie dowolnego materiału muzycznego, wybranego spośród wielu innych.

Techniki projekcyjne w muzykoterapii ujawniają emocje, często nie uświadamiane, dotyczące trudnych doświadczeń, sytuacji konfliktowych i traumatycznych przeżyć. Dzięki temu można z dużym skutkiem pracować nad modyfikacją zniekształceń poznawczych dotyczących siebie i otaczającego świata i wpływać na kształtowanie aprobowanych społecznie zachowań, z którymi jednostka może poczuć się dobrze.„Muzykoterapia to forma psychoterapii, która wykorzystuje muzykę i jej elementy jako środki stymulacji, strukturyzacji oraz ekspresji emocjonalnej i komunikacji niewerbalnej w procesie diagnozy, leczenia i rozwoju osobowości człowieka” (Galińska, 1990). Oczywiście muzykoterapia nie jest jedyną formą, którą należy wykorzystywać. Uważam, że psychorysunek czy gry symulacyjne, oprócz funkcji diagnostycznej, łączone z muzykoterapią głęboko realizują walory terapeutyczne, wspierając prawidłowy rozwój dziecka.

Bibliografia:

Galińska E., 1989, Muzykoterapia jako jedna z form terapii przez sztukę. Zeszyt Naukowy Akademii Muzycznej we Wrocławiu, 48, 76-77

Galińska E.,1990, Muzykoterapia w schizofrenii. Zeszyt Naukowy Akademii Muzycznej we Wrocławiu, 57, 45-51

Gulińska-Grzeluszka D., 2004, Rola muzykoterapii w pracy z dziećmi agresywnymi w wieku 9-11 lat, Wychowanie muzyczne w szkole, 1, 13-17

Kopacz M., 1997, Wpływ muzykoterapii na obniżenie poziomu agresji u dorastającej młodzieży, 4, 45-50

Madej Z., 2006, Patomechanizmy uzależnienia psychologicznego od substancji psychoaktywnych. Problemy Narkomanii, 4, 5-47

Opracowała: Agata Biedrzycka