W wieku przedszkolnym, czyli już u trzylatka, możemy obserwować pierwsze niepokojące braki i zaburzenia, których niewyrównywanie może doprowadzić w konsekwencji do pełnej dysleksji.

Bardzo wiele napisano w ostatnich latach na temat zagadnień i problemów związanych z problemami dzieci w związku z dysleksją. Dlatego też nie będę skupiała się na teorii tych zaburzeń, lecz na sposobach eliminowania niektórych ich przejawów oraz udzielaniu dziecku pomocy w ścisłej współpracy z rodzicami lub opiekunami dziecka. Przypomnę jedynie, że terminem dysleksja określa się trudności w czytaniu i pisaniu. Trudności te mogą występować jednocześnie lub w izolacji.

W wieku przedszkolnym, czyli już u trzylatka, możemy obserwować pierwsze niepokojące braki i zaburzenia, których niewyrównywanie może doprowadzić w konsekwencji do pełnej dysleksji:

Motoryka duża– niska sprawność ruchowa w zakresie ruchów całego ciała, która objawia się tym, że dziecko:

— słabo biega,

— ma kłopoty z utrzymaniem równowagi, np. podczas chodzenia po linii krawężnika,

— z trudem uczy się jeździć na rowerku trzykołowym, hulajnodze,

— jest niezdarne w ruchach, źle funkcjonuje w zabawach ruchowych.

Motoryka mała– słaba sprawność ruchowa rąk, której symptomami są trudności i niechęć do wykonywania czynności samoobsługowych, np. zapinanie małych guzików, sznurowanie butów, zabawy manipulacyjne, takie jak nawlekanie korali.

Koordynacja wzrokowo-ruchowa, której zaburzenia objawiają się:

— trudnościami z budowaniem z klocków,

— niechęcią dziecka do rysowania, wykonywaniem bardzo uproszczonych rysunków,

— poprzez sposób trzymania ołówka w palcach (nieprawidłowy chwyt)– dziecko rysując, za słabo lub za mocno go przyciska,

— brakiem umiejętności rysowania koła– w wieku 3 lat, kwadratu i krzyża– w wieku 4 lat, trójkąta i kwadratu opartego na kącie– w wieku 5 lat.

Funkcje wzrokowe– zaburzenia w rozwoju objawiają się:

— nieporadnością w rysowaniu (rysunki bogate treściowo, lecz prymitywne w formie),

— trudnościami w składaniu wg wzoru obrazków pociętych na części, puzzli, wykonywaniu układanek, mozaiki.

Funkcje językowe– zaburzenia w rozwoju stają się widoczne poprzez:

— opóźniony rozwój mowy,

— nieprawidłową artykulacją wielu głosek,

— trudności z wypowiadaniem nawet niezbyt złożonych wyrazów (częste przekręcanie wyrazów), wydłużony okres posługiwania się neologizmami,

— trudności z rozpoznawaniem i tworzeniem rymów, aliteracji (początek słów brzmi tak samo: o-ko, o-kręt),

— trudności z zapamiętaniem i przypominaniem nazw, takich jak pory dnia, nazwy posiłków,

— trudności z zapamiętaniem krótkich wierszyków i piosenek,

— trudności z budowaniem wypowiedzi, używanie głównie równoważników zdań i zdań prostych, mały zasób słownictwa.

Lateralizacja– opóźniony rozwój– brak przejawów preferencji jednej ręki, orientacja w schemacie ciała i przestrzeni, czyli opóźnienie orientacji– z końcem wieku przedszkolnego dziecko nie umie wskazywać prawej ręki (myli się).

Przez zabawę do nauki

Powyższe symptomy są dzwonkiem alarmowym zapowiadającym trudności w czytaniu i pisaniu, a także przypomnieniem o potrzebie pomocy dziecku już w przedszkolu. Pamiętając o tym, krok po kroku– przy aktywnym udziale dziecka– musimy wytworzyć lub odbudować brakujące ogniwa. Należy pamiętać, by docenić rolę zabawy w tym zakresie. Z czasem, gdy nabiera ona charakteru świadomego, staje się swoistą formą uczenia. Każda forma zabawy właściwie dobranej do wieku życia dziecka wnosi coś kształcącego i rozwijającego jego sprawności. Sukces w zabawie to bodziec do nauki i pracy, umacniający w dziecku optymistyczne przeświadczenie o jego możliwościach i o tym, że uda mu się również w szkole. Poniżej proponuję różnego rodzaju zabawy i formy działalności dziecka, które możemy zaproponować dziecku w przedszkolu. Podobny zestaw możemy przekazać rodzicom na spotkaniu poświęconemu właśnie problemom dzieci dyslektycznych. Porozmawiajmy z rodzicami, opowiedzmy im, z jakimi trudnościami borykają się dzieci i jak usprawnić niektóre funkcje. Ponadto uważam, że bardzo dobrym pomysłem jest zorganizowanie zajęć otwartych dla rodziców, które w całości będą poświęcone usprawnianiu funkcji ruchowych dziecka w szerokim zakresie. Zajęcia takie, w które zaangażujemy do pomocy rodziców, wskażą im kierunek postępowania z dzieckiem oraz możliwości, jakie mogą stworzyć dziecku w domu. Proponuję przeprowadzenie zajęć opartych na poniżej przedstawionym konspekcie:

Konspekt ćwiczeń usprawniających funkcje ruchowe z zastosowaniem metody Karola Orffa

Cele:

— usprawnianie małej i dużej motoryki ciała,

— kształtowanie cech motoryki ciała dziecka,

— wyrabianie płynności ruchów dziecka z uwzględnieniem spostrzegania wzrokowego,

Pomoce dydaktyczne:

— kolorowe wstążki i wełna, nożyczki, bębenek, tamburyno, kotyliony w kolorach niebieskim i żółtym (w jednakowej liczbie) dla każdego dziecka, kółeczka niebieskie i żółte, tekst wiersza wprowadzającego w temat zajęć, czapka wojskowa.

Przebieg zajęć:

1. Dzieci siedzą na dywanie, a prowadzący odczytuje im treść wiersza wprowadzającego do tematu zajęć, którym jest„KRÓLESTWO PLASTELINII”:

Pewnego dnia dzieci wybrały się do krainy,
w której wszystko było z plasteliny.

W Królestwie Plastelinii
leży Plastów stolica.
Przez miasto Plastowo– płynie rzeka– błękitna Plastelica.

Wszyscy mieszkańcy jedzą lody
i gryzą ziarnka dyni.
A każdy z nich woła radośnie:
„Niech żyje Królestwo Plastelinii!«

Następnie prowadzący prosi dzieci, aby wyobraziły sobie, że mieszkają w tym królestwie i są plastelinowymi żołnierzami. Sam wkłada na głowę czapkę wojskową, jako ich dowódca. Każde dziecko otrzymuje„plastelinowy order”, który przypina do ubrania w widocznym miejscu.

UWAGA! Dzieci mogą te ordery wykonać samodzielnie wg wskazówek prowadzącego.

2. zadanie I– ćwiczenie manualne

Dzieci otrzymują od prowadzącego odpowiednio przycięte kawałki kolorowych gazet bądź kolorowego papieru i wykonują z nich czapki wg wskazówek terapeuty.

3. zadanie II– ćwiczenie orientacyjno-porządkowe (rytmizujące)

Nauczyciel rozdaje dzieciom tekturowe kółeczka w dwóch kolorach. Dzieci maszerują po obwodzie koła, a każdą mocną część taktu 4/4 zaznaczają klaśnięciem w dłonie i zmieniają kierunek marszu.

4. zadanie III– podskoki i bieg w określonym rytmie

Trzymane w ręku kółeczko dzieci kładą na dywanie i przeskakują nad nim obunóż lub jednonóż z dostawieniem drugiej nogi. Na sygnał nauczyciela dzieci biorą kółka do ręki i biegną po obwodzie koła, wymachując nimi nad głowami.

5. zadanie IV– improwizacja ruchowa

Dzieci naśladują ruch różnych pojazdów na sygnał dany przez prowadzącego, czyli podniesienie w górę kółka w określonym kolorze– dzieci mające kotyliony w zgodnym kolorze zatrzymają się„na postój” i zaimprowizują czynności związane z naprawą samochodu, a następnie„odjadą” ponownie.

6. zadanie V– ćwiczenie naśladowcze

Dzieci naśladują całym ciałem spadającą i podskakującą piłkę, wykonując jednocześnie coraz niższe podskoki aż do toczenia ciała po podłodze.

7. zadanie VI– ćwiczenie ruchowe połączone z rozróżnianiem dźwięków

W sali zostają rozrzucone krążki w dwóch kolorach– niebieskie i żółte– po dwa dla każdego dziecka. Dzieci biegają po sali. Gdy nauczyciel uderzy w bębenek, dzieci stają obok jasnych krążków i tańczą w podskokach; gdy usłyszą, że prowadzący zagrał na tamburynie, wybierają ciemne krążki i maszerują w miejscu.

8. zadanie VII– improwizacja manualna

Dzieci otrzymują od prowadzącego wełnę i wstążki w różnych kolorach, a ich zadanie polega na ułożeniu z nich wymyślonych przez siebie obrazków. Dzieci mogą układać te obrazki, siedząc na dywanie bądź przy stolikach.

9. zadanie VIII– zakończenie

Dzieci maszerują dookoła sali w rytm bębenka i składają w określone przez prowadzącego miejsce kółeczka, które zebrały z dywanu.

Zabawy rozwijające sprawność ruchową dziecka dla nauczycieli i rodziców

— Ćwiczenia ogólnosprawnościowe obejmujące ruchy całego ciała. Celem tych ćwiczeń jest zwiększenie u dziecka koordynacji ruchów wszystkich części ciała i ich zharmonizowanie (podskoki, biegi, chodzenie bokiem, skoki obunóż, czołganie się po podłodze, raczkowanie, unoszenie w tej pozycji nóg do tyłu w górę naprzemiennie).

— Czynności samoobsługowe (mycie się, jedzenie– prawidłowe trzymanie sztućców i operowanie nimi, ubieranie i rozbieranie, utrzymywanie porządku w zabawkach). Dziecko doskonali szybkość i precyzję ruchów, uczy się planowania zadań w czasie, samodzielności i odpowiedzialności za wykonane zadania.

— Zabawy usprawniające celowość i precyzję ruchów ciała mają na celu uświadomienie sobie przez dziecko własnych ruchów i kierowanie nimi poprzez śledzenie efektów swoich czynności (przechodzenie przez obręcz, szarfę, chodzenie po linii, zabawy pantomimiczne, rzuty do celu, chwytanie i odrzucanie piłki, kulanie piłki w określonym kierunku).

— Ćwiczenia ruchowe przygotowujące dziecko do nauki czytania i pisania– ich celem jest podniesienie sprawności ruchowej w obrębie kończyn górnych, zwłaszcza dłoni i palców (ćwiczenia rąk– krążenie, układanie modeli z dłoni, składanie dłoni, splatanie palców, ćwiczenia palców, przebieranie palcami, stukanie– zabawy paluszkowe, nawlekanki, puzzle, układanki, zabawy konstrukcyjne z klocków drewnianych, lego, szlaczki w powietrzu– fale, koła, figury geometryczne, lepienie z plasteliny, masy solnej, gliny, rysowanie w określonej powierzchni, naklejanie elementów w określonym porządku).

— Ćwiczenia grafomotoryczne– malowanie grubym pędzlem, zamalowywanie obrazków, obrysowywanie dłoni, stóp, obrysowywanie przedmiotów, rysowanie figur geometrycznych, liter, cyfr, kalkowanie rysunków, szlaczków, rysowanie po śladzie, odrysowywanie od szablonu, uzupełnianie brakujących elementów rysunku.

— Ćwiczenia rozwijające orientację przestrzenną– wskazywanie części ciała, nazywanie ich, zabawa„ciepło– zimno”, częste stosowanie określeń„lewo”,„prawo”, określanie stosunków między przedmiotami, układanie obrazków tematycznych (miasto, owoce, warzywa, zwierzęta, pojazdy itp.).

— Zabawy rozwijające słuch fonematyczny– różnicowanie dźwięków mowy, ich analizowanie i syntezowanie na poziomie ośrodkowego układu nerwowego, tj. w korze mózgowej– zabawa„Co słyszysz?”,„Jaki to przedmiot?”,„mało– dużo”,„głośno– cicho”, naśladowanie głosów zwierząt, odgłosów pojazdów, rozpoznawanie poszczególnych głosów, instrumentów muzycznych, chodzenie za głosem, klaskanie, wystukiwanie rytmu.

— Sytuacje sprzyjające rozwojowi słownictwa, pojęć i zainteresowań dziecięcych– szczególnie ważnym etapem w rozwoju dziecka jest pierwszy kontakt z książką. W tych pierwszych spotkaniach z literaturą bardzo ważne jest głośne czytanie dziecku, recytowanie wiersza, śpiewanie piosenek, odpowiednie filmy i przedstawienia teatralne– wspólne omawianie treści, czasopisma dziecięce.

Pamiętajmy, że tego typu zabawy ruchowe nie tylko służą dzieciom, które wykazują pierwsze cechy dysleksji, lecz także pomogą usprawnić wszystkie funkcje tym dzieciom, których rozwój jest jak najbardziej prawidłowy. Każdy z nas chce przecież jak najlepiej przygotować dziecko do nauki czytania i pisania oraz ułatwić dziecku dobry start w szkole.

Małgorzata Broniszewska

Artykuł ukazał się w styczniowym numerze miesięcznika „Doradca Dyrektora Przedszkola“