Marzeniem ogromnej większości ludzi jest posiadanie rodziny szczęśliwej, kochającej, trwałej, dającej poczucie bezpieczeństwa i oparcie w sytuacjach niepowodzeń. Przeważnie jednak w zderzeniu z codzienną rzeczywistością romantyczne marzenia ulegają korekcie, nierzadko szarzeją.

Większość rodzin zachowuje trwałość, pomyślnie przechodzi kolejne fazy, różnorakie trudności i kryzysy. Znaczny odsetek rodzin nie spełnia jednak funkcji wychowawczo opiekuńczych względem dzieci. Skutkuje to z reguły zaburzeniami psychiki i rozwoju dzieci. Za nieudane życie rodzinne dzieci płacą wysoką cenę, nawet wtedy, gdy same się do niego nie przyczyniły. Zaburzenie życia rodzinnego szczególnie silnie, boleśnie, degradująco wpływają na psychikę dziecka, mniej przecież odpornych na sytuacje trudne, mających mniejsze szanse i umiejętności zmiany tego, co doskwiera i rani.

PRZEMOC FIZYCZNA

Przemoc jest zjawiskiem mało poznanym przez naukę, choć istniejącym od zarania dziejów ludzkości. W Polsce „zespół dziecka maltretowanego” praktycznie nie istnieje, ponieważ nie jest objęty medyczną klasyfikacją podstawową. O istnieniu przemocy wobec dzieci wnioskuje się na podstawie doniesień praktyków, statystyk sądowych lub szpitalnych oraz nielicznych badań. Według badań około 84% - 97% rodziców stosuje kary fizyczne wobec swoich dzieci w jakimś momencie ich życia. Wlicza się w to zarówno klapsy jak i dotkliwe pobicie kijem czy pasem. Klapsy lub spoliczkowanie stosuje około 62% matek i 53% ojców, a bicie różnymi przedmiotami około 16% matek i 9% ojców. Ofiarami agresji są częściej chłopcy niż dziewczęta. Przewaga chłopców jako ofiar przemocy wiąże się ze zjawiskiem tzw. „iskry zapalnej”, czyli czynnika bezpośredniego wywołującego akt przemocy. Chłopcy częściej niż dziewczęta sprawiają trudności wychowawcze i ich zachowanie częściej wyzwala lub potęguje agresję rodziców. Drugą pod względem liczebności grupę stanowią dzieci w wieku 0 – 6 lat, narażone na skutki przemocy ze względu na znikomą możliwość obrony czy ucieczki. Karanie jest związane z wiekiem dziecka i jego rodzica. Natężenie kary jest silniejsze w stosunku do dzieci małych, młodsi rodzice mają również większą skłonność do stosowania surowszych kar niż rodzice starsi. Według badaczy niemieckich Engfera i Schneewinda kolejność urodzenia dzieci ma związek z częstotliwością karania – dzieci najstarsze i najmłodsze z rodzeństwa oraz jedynacy są karani rzadziej niż pozostali.

W Polsce na uwagę zasługują badania A. Piekarskiej^[1], które dotyczą pomiaru częstości trzech form agresywnych zachowań rodziców wobec dzieci: agresji słownej, fizycznej, symbolicznej. Najpopularniejszymi przejawami agresji okazują się: „klapsy”, „bicie ręką”, „bicie na oślep”, „bicie pięściami”, „obezwładnianie”, „kopanie dziecka”.

Stosowanie agresji symbolicznej, przez którą autorka badań rozumie stosowanie surowych kar i szczególnie wymyślnych sposobów karania tj. „ograniczania ruchów i swobody dziecka”, „wyrzucanie dziecka z domu”, „pozbawienie jedzenia czy miejsca do spania” – deklaruje ok. 25% badanych rodziców.

Według A. Piekarskiej w Polsce ponad 60% rodziców stosuje dotkliwe kary fizyczne. Najczęściej wymieniane objawy przemocy fizycznej to:

• Siniaki, ślady uderzeń
• Ślady oparzeń
• Rany twarzy i głowy
• Rany w różnych fazach gojenia się
• Powtarzające się złamania, zwichnięcia
• Opuchlizny
• Lęk dziecka przed rozbieraniem się na lekcjach kultury fizycznej
• Lęk przed dotknięciem, kulenie się, uniki
• Lęk przed powrotem do domu
• Nadmierna agresywność dziecka lub nadmierna apatia

Konsekwencje bezpośreniej przemocy fizycznej:

Somatyczne:

- objawy specyficzne:

• zgon jako rezultat pobicia
• kalectwo
• mnogie złamania o różnym stopniu gojenia się
• krwawe wylewy, rany w różnych fazach gojenia się
• wybite zęby
• wyrwane włosy
• ślady uderzeń pasem, oparzeń papierosem, szczypania, wiązania, duszenia, ugryzień przez człowieka
• obrażenia narządów wewnętrznych

- objawy niespecyficzne

• brak reakcji na ból w rezultacie długotrwałej przemocy fizycznej
• nietrzymanie kału i moczu

Poznawcze, emocjonalne i behawioralne bezpośrednie skutki przemocy fizycznej:

• Zachowania agresywne w stosunku do innych lub siebie
• Ucieczki w świat fantazji
• Brak reakcji na płacz innych dzieci
• Zaniżona samoocena
• Małe poczucie własnej wartości
• Odrzucanie siebie, brak akceptacji własnej osoby
• Poczucie alienacji – zagubienia, osamotnienia, bezsensu, bezradności, samowyobcowania
• Brak przynależności  do osób bliskich
• Poczucie krzywdy
• Poczucie winy
• Koszmary nocne
• Zaburzenia koncentracji uwagi, pamięci
• Całkowita uległość i podporządkowanie się
• Gwałtowny unik (kulenie się) w odpowiedzi na próbę dotknięcia lub pogłaskania
• Egocentryzm
• Lęki i depresja
• Słaby kontakt z otoczeniem

Odległe, somatyczne konsekwencje przemocy fizycznej:

• Choroby somatyczne
• Trwałe uszkodzenia narządów wewnętrznych
• Organiczne uszkodzenie mózgu
• Trwałe kalectwo fizyczne
• Stałe napięcie mięśni ciała: drżenie rąk, tiki

Odległe poznawcze, emocjonalne, behawioralne konsekwencje przemocy fizycznej:

• Poczucie winy jako cecha osobowości
• Niska samoocena
• Duża potrzeba kontrolowania wszystkiego
• Stosowanie przemocy wobec innych
• Małe poczucie własnej wartości

PRZEMOC EMOCJONALNA

Psychiczne znęcanie się nad drugą osobą, szczególnie dzieckiem można nazwać „morderstwem duszy”. Szkody wyrządzone tą metodą przemocy są niewymierzalne. Znęcanie psychiczne jest nieuchwytną formą złego traktowania. Nie pozostawia widocznych śladów lecz pozostawia urazy w psychice dręczonego dziecka na długie lata jeśli nie na całe życie, a jednocześnie może być  niezauważona nawet przez wnikliwego obserwatora.

„Przemoc psychiczna to poniżanie i upokarzanie, odrzucenie, pozbawienie dziecka osobistej mocy, co jest szczególnie dotkliwe. Powoduje brak chęci podejmowania jakichkolwiek działań, jest również punktem wyjścia w kierunku wyuczonej bezradności.”^[2] W przypadku przemocy emocjonalnej dążeniem sprawcy jest ubezwłasnowolnienie dziecka, uniemożliwienie obrony własnej. Tego typu znęcaniu towarzyszy często przemoc fizyczna, seksualna, a także zaniedbania.

Każde upokorzenie dziecka jest formą przemocy emocjonalnej. Wymieniane przez badaczy charakterystyczne objawy przemocy emocjonalnej przedstawiają się następująco

1. zaburzenia mowy
2. dolegliwości psychosomatyczne (bóle brzucha, bóle głowy, mdłości, wymioty”
3. moczenie i zanieczyszczenie się bez powodów medycznych
4. brak poczucia pewności siebie
5. wycofanie i depresja
6. zachowania destrukcyjne
7. nadmierne podporządkowanie się dorosłym, częste kłamstwa, nieadekwatny lęk przed konsekwencjami różnych działań
8. lęk przed porażką

Bezpośrednie somatyczne konsekwencje przemocy emocjonalnej:

• nietrzymanie moczu i kału
• wymioty
• bóle w okolicy serca
• bóle mięśni
• bóle żołądkowe
• nadmierna potliwość
• nawracające bóle głowy i stałe zawroty głowy
• biegunka

Bezpośrednie konsekwencje poznawcze, emocjonalne i behawioralne przemocy emocjonalnej:

• kłopoty z kontrolą emocji
• poczucie alienacji: bezsensu, anomii, bezradności, samowyobcowania, osamotnienia
• fobie
• zaburzenia snu
• poczucie krzywdy i winy
• ucieczki
• problemy szkolne
• nerwice i lęki
• zachowania agresywne w stosunku do...