Niniejsza praca ukazuje rozwój dziecka w młodszym wieku szkolnym.

Psychologia rozwojowa jest naukę, która bada rozwój człowieka od pierwszych chwil jego życia do osiągnięcia dojrzałości. Rozróżnia ona kilka okresów, faz rozwojowych:

— niemowlęctwo — pierwszy rok życia

— wczesna dzieciństwo — od l do 3 lat

— wiek przedszkolny — średnie dzieciństwo od 3 do 6 lat

— młodszy wiek szkolny — późne dzieciństwo od 7 do 11-12 lat

— wiek dorastania.

CZYNNIKI ROZWOJU W MŁODSZYM WIEKU SZKOLNYM

Istotny wpływ na rozwój ogólny dzieci w młodszym wieku szkolnym ma przede wszystkim środowisko rodzinne lub opiekuńcze, czynniki dydaktyczno-pedagogiczne tj. programy, treści i metody nauczania w szkole, nauczyciel jako osoba znacząca dla młodych oraz grupy rówieśnicze.

W wieku przedszkolnym rodzina była dla dziecka podstawowym, nieraz jedynym środowiskiem wychowawczym decydującym o jego rozwoju. Od 7 roku życia dziecko, nie przestając należeć do rodziny, wkracza do zupełnie odmiennego środowiska szkolnego. Wśród wielkiej różnorodności czynników działających na dziecko w tym nowym stadium jego rozwoju znaczenie szkoły jest szczególnie istotne, gdyż jest to oddziaływanie systematyczne, długotrwałe, łączące przekazywanie wiedzy z ćwiczeniem funkcji psychicznych i ukierunkowanym kształtowaniem osobowości. Szkoła staje się dla dziecka również środowiskiem, w którym się ono bardziej uspołecznia, gdyż nawiązuje kontakty z grupa rówieśników, bierze udział w życiu szkoły. Zadania i rola ucznia zmieniają gruntownie społeczna pozycję dziecka w rodzinie — przydają jej znaczenia i zwiększają się wymagania wobec niego.

Rola środowiska rodzinnego i szkolnego w rozwoju dziecka jest doniosła, a właściwe nim kierowanie jest możliwe tylko przy ich współdziałaniu.

Dla optymalizacji intelektualnego rozwoju dzieci duże znaczenie ma miłość, akceptacja, zainteresowanie rodziców wykazywane dziecku przez kontakty, rozmowy z nimi, odpowiadanie na pytania. Dzieci z takich rodzin mają lepsze postępy w nauce. Również utrzymywanie przez rodzinę kontaktów z szerszym otoczeniem — muzea, teatry, filharmonia, ogrody zoologiczne sprzyja rozwojowi intelektualnemu. Na rozwój mowy i sprawność czytania pozytywny wpływ ma zainteresowanie dla czytelnictwa np. domowe biblioteczki. Wskaźnikiem intelektualnego rozwoju dziecka jest m.in. wzrost własnej aktywności poznawczej, rozwój zainteresowań, motywacji do uczenia się i zdobywania wiedzy o świecie. Poza szkołą i rodziną oraz instytucjami wychowania pozaszkolnego, na dziecka oddziałuje szersze otoczenie poprzez tzw. dobra kulturalne, jak i przypadkowe wpływy ludzi, sytuacji.

ROZWÓJ MORALNY

Dzieci w pierwszej fazie młodszego wieku szkolnego znajdują się w heteronomicznym stadium rozwoju moralnego dziecko uznaje za sprawiedliwe wszelkie nakazy i zakazy formułowane i wysuwane przez dorosłych. Autorytet dorosłych jest bardzo wielki. Postawy dziecka wobec prezentowanych przez dorosłych norm są określane jako realizm moralny lub konformizm społeczno — moralny. Jego podstawą wg Piageta jest szacunek dla wieku oraz «przymus intelektualny» ze strony dorosłych. Oznaką heteronomii jest także traktowanie groźby i kary jako głównego powodu przestrzegania norm moralnych.

Druga faza tego okresu zawiera już pierwsze przejawy autonomii moralnej, polegającej na szacunku dla reguł wynikających ze wzajemnego porozumienia, poszanowania dla zasady wzajemności oraz brania pod uwagę przy ocenie czynu i intencji sprawcy. Jest to jednak faza przejściowa od heteronomii do autonomii. Sądy moralne i postawy kształtują się w sytuacjach życia społecznego dziecka.

Silne poczucie więzi z grupą i odczuwanie od niej zależności, ukształtowane u większości dzieci pod koniec tego okresu, może rodzić sytuacje konfliktowe, w których dziecko ulega naciskowi grupy, walcząc z poprzednio utrwalonymi postawami.

W świetle podziału stadiów norm moralnych wg N. Bulla dzieci w młodszym wieku szkolnym przechodzą od heteronomii do socjonomii. Przechodzenie na wyższy poziom rozwoju moralnego zależy w dużej mierze od warunków życia dziecka i oddziaływań wychowawczych. Moralne normy zachowania się dziecko może przyjąć od dorosłych zrozumieć i uczynić własnymi tylko wtedy, gdy zaczną mieć one dla niego konkretne znaczenie życiowe, zostaną uformowane w toku jego społecznej praktyki i gdy będą odczuwane jako właściwe. W końcu tego okresu tylko niektóre dzieci, wychowywane w sprzyjających warunkach, stają się zdolne do pryncypializmu moralnego tj. do uznania wartości, norm i przestrzegania ich nie ze względu na otoczenie społeczne, lecz dla nich samych. Dziecko staje się świadomym współtwórcą zasad współżycia obowiązujących w życiu społecznym i uznaje je za własne. Zaczyna rozumieć umowność, relatywizm, norm moralnych.

W związku z uznaniem wartości autonomicznej norm moralnych zmianie ulegają też oceny przez dziecko postępowania własne- go i innych osób. Przeobrażenia w postawach i ocenach społeczno- moralnych tego okresu należę do stery zjawisk charakterologicznych i zaczynają określać indywidualne oblicze poszczególnych dzieci.

ROZWÓJ SPOŁECZNY

Rozwój społeczny to szereg zmian w osobowości dziecka w wyniku których staje się ono zdolne do życia, działalności i pełnienia określonych ról w społeczeństwie. Dla rozwoju dziecka w młodszym wieku szkolnym istotne są warunki środowiskowe — dom rodzinny, szkoła i nauczyciele, inne instytucji wychowania zbiorowego oraz grupy rówieśnicze.

Rodzina odgrywa szczególną rolę w kształtowaniu postaw społecznych i moralnych. Specyficzną funkcją rodziny jest zapewnianie dziecku poczucia bezpieczeństwa i oparcia uczuciowego w nowych i trudnych sytuacjach.

Szkoła wprowadza uczniów w kulturę kraju, zaszczepia normy postępowania, ideały, kształtuje światopogląd, wyrabia post wy i przekonania. Przygotowuje więc do współżycia i współdziałania w społeczeństwie.

Funkcję uspołeczniania dzieci dzieli szkoła z innymi środowiskami, wśród nich duże znaczenie mają grupy rówieśnicze. Społeczny rozwój dzieci przebiega stopniowo od okresu «grup przelotnych»- mało licznych, powstających w zabawie do tworzenia tzw. «paczek» czy «band» — spontanicznie utworzonych przez dzieci szerszych grup lokalnych. Rozwijają one własne systemy wartości, obyczajów, rodzą «mody» zabawowe, dają poczucie osiągnięcia pozycji społecznej.

W drugiej fazie tego okresu dokonuje się proces rzeczywistego kształtowania się życia grupy. Dziecko staje się pełnoprawnym i świadomym członkiem zespołu klasowego. Ma silne poczucie więzi ze swoją grupą i odczuwa swoją od niej zależność. Chętnie podejmowaną i kształcącą w tym wieku formą aktywności dziecięcej są grupowe zabawy ruchowe z regułami gry. Współzawodnictwo zaznacza się także w nauce i grach intelektualnych. Dzieci starają się uzyskać określoną pozycję w zespole, zdobyć szacunek i autorytet u kolegów. Samopoczucie dziecka w zespole i ocena własnych możliwości zależy od stosunku do niego kolegów, a samoocena ma bezpośredni wpływ na rozwój umysłowy i uczuciowy dziecka. Konflikty i napięcia absorbują siły psychiczne i energię, zaś eliminowanie wstrząsów uczuciowych, wzajemna sympatia i przychylność między dziećmi wzmagają życie społeczne i aktywność intelektualną.

Powszechnie wiadomo, że dziecko rodzi się amoralne. Nie ma ono jeszcze żadnych zdolności poznawania świata społecznego i dlatego nie może wiedzieć, co jest w nim uważane za dobre, a co za złe. Około 2 roku życia zaczyna się rozwijać elementarna świadomość moralna dziecka. Nabiera ono orientacji w otaczającym je świecie społecznym i uświadamia sobie, że obowiązują w nim pewne normy postępowania. Rozwój moralny dziecka w wieku od 3 do 6 lat polega początkowo na podporządkowaniu woli wychowawcy, a później wymaganiom i presji grupy.

Już trzyletnie dziecko staje się wrażliwe emocjonalnie na rozbieżności między własnym postępowaniem, a zakazami i nakazami rodziców. Nie potrafi ono jeszcze dostrzegać obiektywnego i bardziej odległego sensu postępowań moralnych lub też powstrzymywać się od czynów niemoralnych. Toteż w ocenie zachowania innych bierze pod uwagę nie okoliczności, lecz wyłącznie stopień zgodności z wpojoną mu zasadą postępowania.

W późniejszych latach wieku przedszkolnego (między 5 i 6 rokiem życia) obok zakazów i nakazów pochodzących od rodziców i wychowawców zaznacza się coraz silniejszy wpływ grupy. Dziecko zaczyna czuć się nieswojo, kiedy postępuje w sposób niezgodny z oczekiwaniami grupy. Małe dzieci nie umieją jeszcze opanować swoich impulsów, w małej mierze są w stanie rozumieć cudzy punkt widzenia, cudze potrzeby. Egocentryzm dziecka słabnie z wiekiem zarówno w sferze rozwoju umysłowego, uczuciowego i społecznego. Cudzy punkt widzenia słabo przemawia do 3– latka, natomiast rozwiniętemu 6– latkowi nie jest już tak bardzo obcy. Niemniej, przebieg tego procesu zależy jak najbardziej od wychowania. Proces ten dokonuje się wraz ze zmieniającymi się motywami, kierującymi postępowaniem dziecka. Pracując z małymi dziećmi trzeba liczyć się z tym, że motywy ich zachowania kształtuje głównie wpływ ludzi z najbliższego otoczenia. Motywy zachowania płynące z moralnej wrażliwości i sumienia zjawiają się później a ich pojawienie się poprzedza dłuższy proces. Duże znaczenie dla przebiegu tego procesu ma charakterystyczna dla wczesnego dzieciństwa i wieku przedszkolnego potrzeba uczuciowego kontaktu, podatność na sugestię i chęć naśladowania osób ze swego otoczenia, zwłaszcza tych, do których jest przywiązane i które są dla niego autorytetem. Dzięki temu nietrudno zaszczepić dziecku pożyteczne i trwałe przyzwyczajenia, które pozwalają mu przejmować kulturę swego środowiska.

Zachowanie małego dziecka jest zawsze uzależnione od stanu jego zdrowia, prawidłowości rozwoju fizycznego i warunków życia. Starsze dzieci przedszkolne stają się zdolne pojąć sens stawianych im wymagań, przeżywają pozytywne uczucia przy ich wykonaniu, źle się czują gdy nie wykonują zadania lub gdy ich praca jest negatywnie oceniana. Ich poczucie obowiązku dotyczy kręgu osób znanych oraz tych, z którymi dziecko nie obcuje. Aby nauczyć dzieci niektórych norm postępowania trzeba się opierać na istniejącej już u dziecka potrzebie społecznego obcowania, zwracać uwagę na stan psychofizyczny innego dziecka, demonstrować sympatię ku niemu, pobudzać do jej współprzeżywania, rozbudzać niesienie pomocy.

Społeczno– moralny rozwój dziecka dokonuje się zatem pod wpływem licznych czynników. Rzecz w tym, by te czynniki dobrze zharmonizować i wychowawczo wyzyskać, aby dziecko miało okazję do wspólnego działania w zabawie i pracy, aby poznawało radość przebywania wśród dzieci, a równocześnie, by wchodziło w świat społecznych obowiązków. Jednym z ogromnie ważnych czynników tego procesu jest nieustannie obecny przykład postępowania dorosłych i dzieci, ponieważ ludzkich uczuć tylko od ludzi można się nauczyć.

Kształtowanie stosunku do ludzi, rozwijanie poszanowania ich pracy jest możliwe wtedy, gdy dziecko zetknie się z działalnością człowieka. Będzie mogło zrozumieć wówczas sens ludzkiego wysiłku, jego znaczenia dla swego życia i swoich bliskich, a następnie całego społeczeństwa. Wiadomości o życiu ludzi, przyrody, rozumienie możliwości oddziaływania na otaczającą rzeczywistość, rozbudowanie zainteresowania życiem rówieśników i dorosłych oraz ich potrzebami, przeżyciami ułatwia kierowanie działaniem dziecka. Wprowadzenie w świat wartości obejmuje kształtowanie stosunku do siebie i innych, do przyrody, pracy ludzkiej, jej wytworów. Jest odbiciem dziecięcych przeżyć związanych z konkretnymi sytuacjami w przedszkolu i w rodzinie. U dziecka 6– letniego w wyniku oddziaływania najrozmaitszych bodźców i sytuacji społecznych zaczynają się kształtować trwałe dyspozycje do określonych motywacji, poglądów, postaw i sposobów zachowania.

Kształtowanie wartościowych moralnie, prospołecznie postaw wymaga takiego modelowania dziecięcej działalności, które pozwoliłyby przybliżyć się w stopniu maksymalnym do celów wychowania społeczno- moralnego, czyli do świadomie założonych skutków działalności. Do podstawowych celów wychowania społeczno- moralnego należy przygotowanie człowieka do roli aktywnego współuczestnika i współtwórcy życia społecznego. Dziecko sześcioletnie jest przyjazne i ufne wobec dorosłych, skłonne do współdziałania z nimi, głęboko zainteresowane ich światem, a jednocześnie żywe i pełne energii. W tym wieku bywa niesforne i sprawia wrażenie, że znajduje się w ciągłym ruchu, z wyjątkiem okresów kiedy koncentruje się na pracy albo eksperymentowaniu. Jest bardzo ciekawskie interesując się prawie wszystkim. Sześciolatek jest mniej stabilny emocjonalnie niż dziecko
w wieku 5 lat. Bardzo szybko zmienia uczucie przyjaźni we wrogość. Wykazuje skłonność do egocentryzmu, skrupulatnego przestrzegania rytuałów, agresji, buntu i drażliwości. Potrafi być kochające, przyjazne i z entuzjazmem współpracuje z innymi. Z trudem akceptuje brak własnego sukcesu i niełatwo pokonuje frustracje. Coraz bardziej uniezależnia się od dorosłych ale wymaga podbudowy i akceptacji dla własnych poczynań. W obcowaniu z innymi dziećmi bywa kłótliwe ale pragnie ich współpracy w zabawie.

Bibliografia:

1. «Elizabeth B. Hurlock — »Rozwój dziecka« Warszawa 1985

2. Maria Przełącznik — Gierowska — »Psychologia rozwojowa i wychowawcza wieku dziecięcego. Warszawa, WSiP, 1985

3. Maria Przełącznikowa — «Rozwój psychiczny dzieci i młodzieży» Warszawa, 1967, PZWS

4. Maria Żebrowska — «Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży» Warszawa 1973, PWN

5. Maria Zebrowska — «Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży wydanie szóste zmienione i rozszerzone» Warszawa, 1975, PWN

Opracowała: Anna Gąsiorowska — Niemczyk