Do najczęściej spotykanych uogólnionych objawów zaburzeń dynamiki procesów nerwowych należy nadpobudliwość psychoruchowa dziecka, mająca swój początek zwykle w ciągu pierwszych 5 lat życia dziecka. W okresie przedszkolnym trudno ją jednak rozpoznać. Większość zachowań podobnych do nadpobudliwości mieści się bowiem w normie rozwojowej.

Nadpobudliwość należy do zaburzeń zachowania i emocji. Nadpobudliwość psychoruchowa jest „zespołem (syndromem) powiązanych ze sobą objawów, przy czym zdarza się, że jedna grupa objawów staje się dominująca, przy innych mniej nasilonych” (H. Nartowska, 1976, s.26). Rodzaj objawów dominujących zależy od okresu rozwojowego dziecka i sytuacji zewnętrznej, w której się dziecko znajduje.

Wyraźną cechą nadpobudliwości jest przewaga procesu pobudzania nad hamowaniem. Jeżeli w fazie największego wzrostu mózgu występują jakieś przeszkody, mogą one doprowadzić do zmniejszenia się liczby połączeń nerwowych oraz spowolnić niezbędne biochemiczne procesy dojrzewania. To właśnie może wpłynąć na zaburzenie dynamiki procesów nerwowych a tym samym opóźnić kształtowanie się mowy, pisania, czytania oraz myślenia.

Inną cechą układu nerwowego predysponującą do zachowań nadpobudliwych jest wzmożona ruchliwość procesów nerwowych. Polega ona na szybkim przechodzeniu od stanu pobudzenia w stan hamowania i odwrotnie (T. Opolska, E. Potempska, 1999, s.17 ).

Do przyczyn nadpobudliwości od strony biologicznej można zaliczyć różne czynniki uszkadzające OUN w okresie płodowym, okołoporodowym jak i później.

Mogą to być:

- czynniki uszkadzające komórkę nerwową (narkotyki, alkohol itp.);

- choroby zakaźne lub inne w okresie ciąży;

- zatrucia ciąży i niewłaściwe odżywianie się ciężarnej;

- urazy mechaniczne lub niedotlenienie w czasie porodu;

- poważne choroby lub urazy mechaniczne w wieku dziecięcym.

Kolejną przyczyną powstawania nadpobudliwości stanowią błędy wychowawcze i nerwowy tryb życia dziecka.

Mianem nadpobudliwości psychoruchowej określa się zazwyczaj „zespół objawów występujących w jednej, dwóch lub we wszystkich sferach funkcjonowania dziecka: ruchowej, poznawczej i emocjonalnej” (T. Opolska, E. Potempska, 1999, s.11).  

Do typowych objawów nadpobudliwości w sferze ruchowej zaliczamy wzmożoną ekspansję ruchową i niepokój ruchowy. Wyraża się ona w ciągłym niepokoju ruchowym dziecka. Dzieci te biegają, krzyczą, wyrywają się do odpowiedzi na lekcji, machają rękami, kręcą się, podskakują. Szukają okazji, aby wyżyć się ruchowo. Zazwyczaj powoli i nieudolnie wykonują wszelkie czynności samoobsługowe, nie potrafią się sprawnie ubrać, czy spakować swoich rzeczy. Są chętne wykonać każde polecenie związane z ruchem. Gorzej jest, gdy mają coś wykonać na miejscu w skupieniu. Nie mogą wówczas zapanować nad własnym pobudzeniem nerwowym. Przy większym nasileniu nadpobudliwości ruchowej może występować także niezręczność, niezborność, brak dokładności i precyzji w wykonywaniu działań. Dzieci te ciągle coś tłuką, łamią, zrzucają, potykają i ulegają wypadkom.

Niepokój ruchowy objawia się w drobnych, niepotrzebnych ruchach np. bazgrzą po zeszycie, obgryzają ołówek, skrobią po ławce, niszczą rzeczy znajdujące się wokół nich. Ich nadpobudliwość skupia się też wokół własnego ciała: skubią lub ogryzają paznokcie, zdrapują sobie naskórek, wyrywają włosy itp.

U dzieci tych obserwuje się również serie wyładowań mimowolnych czyli tiki np. zaciskanie powiek, ruchy mięśni warg, mruganie powiekami itp. Tikami nazywamy „szybkie, krótko trwające skurcze poszczególnych mięśni lub całych grup mięśniowych” (H. Spionek, 1969, s.106).

Nieraz na skutek tików dziecko wydaje różne...