Pierwsze lata kariery szkolnej dziecka są okresem największych zróżnicowań w stosunku do książki. Książka przestaje być zabawką– staje się narzędziem pracy. Czytanie, początkowo pojmowane w kategoriach zabawy, od tej chwili łączy się z nauką, a więc z przymusem, pracą i oceną. Niestety nie każde dziecko potrafi sprostać wymaganiom nauki szkolnej. Jest to moment przełomowy i przy niepowodzeniach może dojść do zniechęcenia. Dziecko poprzez szkołę zaczyna uczyć się obowiązkowości i sumienności. Skończył się czas nieustannej zabawy.
Szkoła w początkowym okresie pobytu w niej dziecka powinna umiejętnie rozgraniczać obowiązki szkolne i zabawę, aby przejście do nowych warunków nie było źródłem stresu i strachu przed trudnymi do pokonania przeszkodami.

Okres szkolny to dalsze pobudzanie dzieci do pozytywnej aktywności na tych obszarach, na których mogą odnieść sukcesy. Opanowanie umiejętności pisania stanowi bardzo ważny moment w rozwoju dziecka, szczególnie w aspekcie działalności literackiej. Przejście od mówienia do pisania dokonuje się tym łatwiej, im bogatsze były doświadczenia słowne, kontakty literackie we wczesnym dzieciństwie. Wraz z dzieckiem wzrasta stopniowo w tym okresie zdolność koncentracji uwagi, rozwija się pamięć mechaniczna oraz pamięć logiczna. W tym czasie doskonali się też mowa, kształtuje się charakter i„rozum” emocjonalny. 

Dziecko w tym wieku jest szczególnie podatne na działania zmierzające do kształtowania jego rozwoju oraz gotowe na akceptację takiego systemu i sposobów nauczania z jakimi się zetknie. Szkolna inicjacja literacka z założenia pełniąca wiodącą rolę w przygotowaniu dziecka do obcowania z literaturą ma najwięcej poczynań świadomych, przemyślanych. Największe są też jej praktyczne możliwości oddziaływania, z jednej strony dzięki powszechności, z drugiej dzięki środkom przymusu szkolnego, które stosuje. Jednak wypada podkreślić za Joanną Papuzińską„… w procesie wczesnoszkolnej inicjacji literackiej zbyt duży nacisk kładzie się na uzyskanie za pośrednictwem literatury pewnych efektów dotyczących postępowania, wiedzy, postaw i przekonań ucznia oraz technicznej sprawności w czytaniu, w znacznie zaś mniejszym stopniu respektuje się jej zadania związane z budzeniem pozytywnych nastawień wobec samego procesu komunikacji literackiej…” Nawyki kształtowane w pierwszych latach szkoły powinny otworzyć dziecko na świat sztuki literackiej, przyczynić się do wzbogacenia jego doznań. Nieprawidłowo zorganizowane kontakty z literaturą budują przegrodę, spoza której widać tylko proste sprawy. Aktywność literacka dzieci nie stanowi odrębnej, zamkniętej w sobie działalności wypływającej z poprawnie realizowanego programu nauczania. Jest ona wynikiem twórczego nauczania i wychowania, systematycznie prowadzonego od najmłodszych lat dziecka. 
  
Czytelnictwo dzieci zależy od wielu czynników. Niemałą rolę odgrywają tu czynniki środowiskowe: warunki kulturalne w domu, wyposażenie dziecka w książki, zabawki, kontakt z telewizją, muzyką, filmem, teatrem. Jasne jest także, że w klasach młodszych, gdzie nabycie umiejętności sprawnego czytania jest jednym z wymogów programu szkolnego, dziecko które więcej czyta w domu, na lekcji uzyskuje lepsze oceny w głośnym i cichym czytaniu. 

Czytelnictwo wzbogaca język dziecka i pomaga w osiąganiu dobrych stopni z przedmiotów humanistycznych, ale nie może zastąpić nauki odpowiedniego przedmiotu. Zdarzają się dzieci, które mając trudności w nawiązaniu kontaktów społecznych szukają rekompensaty w lekturze. Takie dzieci mogą czytać dużo i sprawnie, a jednocześnie mieć trudności z ekspresją słowną hamowaną przez nieśmiałość czy brak wiary w siebie. Pierwsze lata nauki są ważnym czasem formowania się kultury literackiej. Oczywiście proces ten jest rozłożony na lata i nie zamyka się i nie kończy wraz z edukacją szkolną. Jednakże szkoła przesądza o charakterze i zakresie przygotowania literackiego, a niebłahe znaczenie ma w tym okres wczesnoszkolnych kontaktów z literaturą. Ogromną rolę w kształceniu literackim między dzieckiem a książką odgrywa nauczyciel– pośrednik. To właśnie nauczyciel jest– pisze Wiesława Żuchowska– pośrednikiem między autorem, tekstem i uczniem. Od niego więc zależy, w jaki sposób dziecko poznaje utwór, jak go odbierze, co z niego wyczyta, jakie sposoby interpretacji sobie przyswoi. Inwencja nauczyciela decyduje czy spotkanie z tekstem będzie dla dziecka przygodą, odkrywaniem tego, co nieznane, przyniesie mu radość i zadowolenie i czy sam tekst stanie się źródłem inspiracji do działań twórczych. Nauczyciel powinien umieć przekazać to co istotne w sposób interesujący, nie ograniczając się do bezdusznego wałkowania literackich treści. 

W kształtowaniu kultury literackiej ucznia nauczyciele są pośrednikami między autorem i jego dziełem a uczniem. O tym czy nauczyciel właściwie pokieruje zainteresowaniami literackimi uczniów decyduje zarówno jego osobista kultura literacka, jak i umiejętność przełożenia teorii dzieła literackiego na język praktyk. Od nauczycieli przedszkoli i klas początkowych zależy w głównej mierze, czy dziecko będzie zainteresowane literaturą czy też książka stanie się zbędnym przedmiotem. Obserwowane na lekcjach wzory i normy czytania, uczeń po jakimś czasie zaczyna stosować i w samodzielnej lekturze. Tak więc sposób w jaki nauczyciel organizuje kontakt dziecka z utworem literackim w klasie, w decydującej mierze przesądza o„normach” dziecięcego czytania. To jak się mówi i myśli o utworze, czego się w nim szuka, na jakie zjawiska zwraca uwagę– kształtuje czytelniczą postawę ucznia. Zadaniem nauczyciela jest stworzenie warunków do rozwoju zainteresowań czytelniczych. Bardzo ważna jest również współpraca z domem rodzinnym w tym zakresie. Jeśli oba te środowiska będą jednolicie oddziaływać na zainteresowania czytelnicze dziecka, sukces w tej dziedzinie jest pewny. Formułowanie czytelniczych postaw powinno być długotrwałe i systematyczne. Bardzo wczesne obcowanie dziecka z literaturą tak samo jest ważne dla przyszłych kontaktów ze sztuką literacką, jak dla procesów rozwoju osobowości. Nawyki czytelnicze ukształtowane w fazie początkowej mają charakter trwały i tworzą podstawę późniejszej kultury czytelniczej. Postawy i oczekiwania wobec literatury tworzą się jednak w długim czasie począwszy od rodziny poprzez przedszkole, szkołę, grupę rówieśniczą i środki masowego przekazu. Wystarczająco długo, by wykształcić właściwe nawyki lekturowe lub utrwalić niepożądane, które zaciążą na doświadczeniach lekturowych w klasach starszych. 

Biorąc pod uwagę, że początki edukacji literackiej przypadają na okres największej chłonności intelektualnej i emocjonalnej, charakter kontaktów z literaturą i rodzaj doświadczeń czytelniczych albo owocuje głębokim, refleksyjnym nastawieniem do literatury, albo przesądza o trwałości odbioru biernego. Odbiór bierny w ten sposób odgradza, izoluje od uczestnictwa w ludzkim świecie wartości, które przekazuje literatura. Kształcenie literackie w początkowym okresie nauki szkolnej charakteryzuje się takimi cechami jak: rozpoczęcie samodzielnej nauki czytania, umieszczenie literatury w sferze obowiązku. Komunikacja literacka w szkole jest kontynuacją tego samego typu komunikacji jaką dziecko poznało w przedszkolu z tym, że w przedszkolu realizowało się poprzez aktywność fizyczną, a w okresie wczesnoszkolnym realizuje się poprzez aktywność werbalną. Ogromną rolę odgrywa też zasób osobistych doświadczeń literackich zebranych uprzednio. Chodzi o to, czy dziecko stykało się z lekturą na terenie rodziny i przedszkola, czy wyłącznie w przedszkolu, czy też nie miało prawie żadnych kontaktów z lekturą. 

Dla dzieci bez doświadczeń literackich kontakt szkolny przynosi więcej trudności niż zadowolenia. Książka może stać się znienawidzonym symbolem szkolnego aparatu przymusu, a proces„naprawy” może ciągnąć się latami. Dlatego rozpoczynając pracę w klasie pierwszej nauczyciel powinien diagnozować poziom umiejętności czytania u poszczególnych dzieci, a następnie dostosować odpowiednio do ich możliwości działania edukacyjne. W nauczaniu zintegrowanym, kiedy dziecko nie zawsze może odwoływać się do ekspresji słownej, uwzględnienie różnych form pracy z książką przynosi radość zadowolenie, budzi u dzieci wiarę we własne możliwości. Budzenie zamiłowań czytelniczych w warunkach nauki szkolnej w klasach niższych polega na takiej pracy z lekturą, żeby nauczyć dziecko czytania samodzielnego, autentyczności przeżywania, skłonić do własnej refleksji, zaktywizować psychikę dziecka, wprowadzając je w świat rzeczywistości literackiej. 

Według programów szkolnych w klasach młodszych rozróżnić można dwie dominanty interpretacji dzieła literackiego: traktowanie tekstu literackiego jako wzoru (modelu) zachowań społecznych oraz jako źródło informacji (wiedzy) o rzeczywistości pozaliterackiej. Tekst lekturowy w szkole służy więc przede wszystkim jako przedmiot odniesienia dla wartościowania ludzkich zachowań, osób, instytucji, oraz jako źródło informacji o otaczającym świecie zjawisk przyrodniczych, społecznych lub technicznych.  Szkoła organizuje kontakt z książką, podsuwa dziecku odpowiednie wydawnictwa, troszczy się o ich dokładne przeczytanie i zrozumienie poprzez omawianie lektur na lekcjach, prowadzenie dzienniczków lektur. Utrwaliło się już powszechnie przekonanie, że czytanie i omawianie utworów literackich z dziećmi w nauczaniu zintegrowanym wymaga stosowania oprócz już znanych i tradycyjnych metod, również form nowszych, aktywizujących, wywołujących zainteresowanie uczniów lekturą. W celu urozmaicenia pracy z lekturą można stosować gry i zabawy związane z czytelnictwem. Dobrą formą pracy zmierzającą do kształtowania coraz wyższego poziomu rozumienia czytanych tekstów jest integralne połączenie głośnego czytania z odpowiednią inscenizacją. Podobną funkcję pełnią teatrzyki wycinanek, w których prace rozpoczynają się od scenografii. Budzeniu zainteresowań twórczych i czytelniczych służy też klasowa gazetka. Ich prace, oprócz angażowania wyobraźni, pozwalają oddać się marzeniom o innym świecie, takim, jaki dzieci chciałyby stworzyć. 

Dzieci chętnie i z zaangażowaniem układają wierszyki, bajki, wymyślają zagadki, rebusy, redagują notatki oraz informacje z życia klasy i szkoły. Najczęstsze działania zachęcające dzieci do czytania to: tworzenie albumów rysunkowych do przeczytanych książek, gry dramowe i inscenizacje teatralne na podstawie przeczytanych tekstów, tworzenie własnych książeczek z tekstami i rysunkami, tworzenie tekstów rymowanych, pozawerbalne sposoby analizowania tekstu-odwołujące się do zabawy, działalności ruchowej, plastycznej i muzycznej. Szkoła powinna zatem zintegrować wszystkie doświadczenia czytelnicze po to, by ukształtować w uczniu samodzielność czytania. Uczeń powinien dokonywać wyboru książek w sposób celowy, wiedzieć, co lubi czytać, dlaczego lubi to czytać i jak czytać z pożytkiem. Spełniając te warunki osiągnie sukces nie tylko w szkole, ale także w dalszym kształceniu. Sięgając do literatury uczeń ma szansę stworzyć własny, autentyczny system wartości. Posiadając zaś umiejętność wyszukiwania i selekcjonowania informacji z różnych źródeł doceni samokształcenie, a dzięki temu poradzi sobie z wyzwaniami, jakie stawia współczesny świat. 


Opracowała: Małgorzata Sowińska