Nauczyciel jest dla ucznia osobą znaczącą, czyli taką, która odgrywa w rozwoju jego osobowości szczególna rolę i pozostawia w psychice trwałe ślady. Tymczasem okazuje się, że nauczyciele mogą mieć obniżone poczucie własnej wartości, co znacznie utrudnia kontakt z kolegami z pracy, a przede wszystkim z uczniami, zwłaszcza tymi, którzy stwarzają problemy wychowawcze. Nauczyciel powinien zatem dostrzec swoje mocne strony i rozpoznawać ewentualne przyczyny trudności w kontaktach interpersonalnych, zwłaszcza w kontaktowaniu się z młodzieżą.

Pomysł i opracowanie na potrzeby WDN:

mgr Anna Michalak
nauczyciel Gimnazjum nr 4
w Dąbrowie Górniczej


JAK ZWIĘKSZYĆ POCZUCIE WŁASNEJ WARTOŚCI I SAMOŚWIADOMOŚĆ — NAUCZYCIEL JAKO OSOBA ZNACZĄCA —

     Nauczyciel jest dla ucznia osobą znaczącą, czyli taką, która odgrywa w rozwoju jego osobowości szczególna rolę i pozostawia w psychice trwałe ślady. Dzieje się tak dlatego, że:

1. nauczyciel ma po rodzicach ucznia największą nad nim władzę;
2. przebywa z nim codziennie przez dłuższy czas (na lekcji, na przerwie, na zajęciach pozalekcyjnych, na wycieczkach itp.);
3. ma wpływ na postępowanie ucznia przez kształtowanie w nim np. ocen, nastawień, różnych umiejętności;
4. budzi w uczniu różnego rodzaju emocje swoim postępowaniem: miłość i oddanie (w klasach młodszych), podziw, przywiązanie i szacunek (w klasach starszych), ale również lęk, niechęć, pogardę, lekceważenie.

     Jako osoba znacząca w życiu uczniów nauczyciel powinien być stanowczy, konsekwentny, wymagający, ale i przyjacielski, sympatyczny, miły i, co ważne, pewny siebie. Tymczasem okazuje się jednak, że nauczyciele mogą mieć obniżone poczucie własnej wartości, co znacznie utrudnia kontakt z kolegami z pracy, a przede wszystkim z uczniami, zwłaszcza tymi, którzy stwarzają problemy wychowawcze. Nauczyciel powinien zatem dostrzec swoje mocne strony i rozpoznawać ewentualne przyczyny trudności w kontaktach interpersonalnych, zwłaszcza w kontaktowaniu się z młodzieżą.

     Każdy człowiek posiada cechy — dobre i złe — których u siebie nie widzi, których istnienie neguje. Cechy te określone są jako CIEŃ. Ciemny cień to wyparte złe strony naszej osobowości. Na utrzymanie cienia tracimy mnóstwo energii, a ponieważ są to cechy, których nie akceptujemy u siebie, ze zdwojoną siłą dostrzegamy i zwalczamy je u innych. Możemy wypierać różne cechy:

• AMBICJĘ, bo nauczono nas, że należy być skromnym,
• SIŁĘ, bo"mocarnej baby" nikt nie pokocha,
• AGRESJĘ, bo kulturalny człowiek się nie złości,
• EGOIZM, bo egoistów nikt nie lubi.

Żeby ukryć ciemny cień zakładamy maski:

• jeśli tłumimy agresję — udajemy miłość do ludzi,
• jeśli tłumimy słabość — udajemy silnych,
• negując egoizm — odgrywamy altruistów,
• zaprzeczając ambicji — zachowujemy się przesadnie skromnie itd.

     Stąd tendencja do przesady i udawania świętego, stąd skłonność do tępienia własnego cienia u innych poprzez osądzanie, krytykowanie, piętnowanie. Poszukajmy zatem u siebie JASNEGO cienia. Są to na ogół cechy, które kochamy i podziwiamy u innych. Zastanów się, jakie cechy innych ludzi cię przyciągają, co cenisz u innych. Jeżeli to zauważasz, to znaczy, że to masz. Dodaj te cechy koniecznie do listy mocnych stron swojej osobowości.

     Każdego dnia warto myśleć o sobie pozytywnie. Nasza samoocena bowiem ma wpływ na to, jak się zachowujemy, jakich wyborów dokonujemy, jak traktujemy swoich uczniów, kolegów z pracy, rodzinę — oddziałuje zatem na naszą rzeczywistość. Gdy przez cały dzień słyszy się o sobie negatywne uwagi (a tak jest w przypadku tych uczniów, którzy zaznaczają na lekcji swoją obecność niewłaściwym zachowaniem), to poczucie pewności siebie maleje. Pozytywne uwagi i myśli wzmacniają wiarę we własne możliwości — tak ucznia jak i nauczyciela.

     Wielu nauczycieli dąży do ideału, czyli chcą być dobrzy we wszystkim. Tymczasem dążenie do ideału jest największa pułapką, w którą wpadają osoby niepewne siebie: taka postawa powoduje usztywnienie na uwagi krytyczne, pozbawia poczucia humoru, powoduje nieumiejętność śmiania się z siebie, bawienia się, konieczność ciągłego kontrolowania się i porównywania z innymi. Oczywiście taki stan doprowadza do permanentnego niezadowolenia z siebie, bo ideałów przecież nie ma.

     Dążenie do ideału oddala nas od ludzi, bo nikt nie chce być z kimś, przy kim musi uważać na każde słowo, kogo łatwo urazić, kto daje do zrozumienia, że jest we wszystkim dobry, kto wciąż interesuje się tylko sobą (choć udaje, że tak nie jest). Taki nauczyciel nie może nawiązać kontaktu z uczniami, gdyż nadmiernie się kontroluje, by nie wypaść w ich oczach głupio lub niekompetentnie, a na niewinne żarty reaguje urazą i obrażaniem się. Poza tym stawia im zbyt wysoko poprzeczkę, bo zależy mu na wizerunku idealnego dydaktyka i wychowawcy. Często też nadmiernie zabiega o to, by być przez uczniów lubianym, co w konsekwencji odbywa się kosztem jakości procesu dydaktycznego i wychowawczego.

• Czy dostrzegasz u siebie tę niebezpieczną skłonność — skupienie na utrzymaniu wizerunku"osoby powszechnie lubianej","dobrego pracownika","dobrego rodzica i współmałżonka"? itd.
• Czy częstym ( a może jedynym) motywem twojego postępowania jest słowo"powinnam"?
• Czy bardzo boli cię krytyka i zawsze się przed nią bronisz?

Jeżeli trzy razy odpowiedziałaś"tak", koniecznie zacznij coś zmieniać. Od dziś daj sobie prawo do popełniania błędów, pomyłek, do słabości. Masz wiele dobrych cech, uzdolnień i talentów. Krytyka dotyczy tylko jakiegoś twojego zachowania, a nie ciebie jako osoby. Naucz się ją przyjmować. Spróbuj uzyskać informację zwrotną na temat ewentualnych błędów, jakie popełniasz. Źródłem informacji mogą być: zaufana przyjaciółka, z którą pracujesz, pedagog zatrudniony w twojej szkole, opiekun stażu, a także sami uczniowie.

     Druga pułapka, w jaką wpadają osoby z obniżonym poczuciem własnej wartości, to ciągłe porównywanie się z innymi (co wynika z dążenia do ideału i bycia lepszym). Porównywanie się z innymi sprawia, że pozbawiasz się swojej najcenniejszej cechy: tego, że jesteś niepowtarzalny i wyjątkowy, jedyny — wyjątkowość jest nieporównywalna.

Maltz powiedział:
" Ty jako osobowo ść nie stajesz z nikim do rywalizacji, dlatego, ż e nie ma drugiej takiej osoby jak ty".

      Porównując się z innymi, skazujesz się na to, żeby robić to, co inni i na ciągłą rywalizację. Jako nauczyciel boisz się być kreatywny, wprowadzać zmiany, nowe rozwiązania, takie, których nikt nie stosował (bo nie możesz tego odnieść do tego, co robią inni). Czujesz się gorszy albo się boisz, że ktoś cię zaraz pozbawi twojej wyimaginowanej pozycji. Możesz też doświadczyć takiego uczucia jak zazdrość — zazdrość o czyjeś sukcesy, i lęk — że wyjdzie na jaw, że jesteś gorszy. W efekcie stale koncentrujesz się na sobie. Nie możesz autentycznie zająć się uczniami. Spróbuj więc odpowiedzieć uczciwie na pytania:

• Czy często odczuwasz ukłucie zazdrości, widząc czyjś sukces?
• Czy twoje własne sukcesy mają dla ciebie wartość tylko wtedy, gdy innym nie udaje się osiągnąć tego, co tobie?
• Czy często czujesz się gorszy?
• Czy odczuwasz silny lęk przed oceną swojej pracy?

      Jeżeli większość odpowiedzi na powyższe pytania brzmi"tak", zacznij to zmieniać. Przypomnij sobie swoje mocne strony i powiedz sobie: jestem jedyny, niepowtarzalny i nieporównywalny. Od dziś pielęgnuj swoją jedyną i niepowtarzalną osobowość. Rób to, co jest twoją pasją i co lubisz. Nie porównuj się z innymi.

" Porównuj ą c si ę z innymi mo ż esz sta ć si ę pró ż ny lub zgorzknia ł y, zawsze bowiem znajdziesz lepszych lub gorszych od siebie" - jak mówi Desiderata.

Ciesz się zarówno z sukcesów własnych jak i innych. Porażek nie traktuj jak katastrofy. Pamiętaj, że do mistrzostwa (w sensie realizacji własnego potencjału ) można dojść, ucząc się na własnych błędach.

Na koniec przyjmij w prezencie wiersz, który został napisany specjalnie dla Ciebie i pamiętaj — musisz nad sobą pracować (przecież nikt nie zrobi tego za Ciebie!) — wszak jesteś nauczycielem — osobą znaczącą:

WIERSZ Z DEDYKACJA DLA CIEBIE

DOUGLAS Malloch

Jeśli nie możesz być sosną na szczycie pagórka,
Bądź krzakiem w wąwozie — jednak bądź
Najmilszym krzaczkiem po tej stronie strugi,
Bądź krzakiem, skoro nie możesz być drzewem.

Jeśli nie możesz być krzewem, bądź choć skrawkiem trawy,
By milszym uczynić gościniec;
Jeśli nie szczupakiem, bądź chociaż okoniem,
Ale najweselszym okoniem w jeziorze!

Jeśli nie kapitanami, to bądźmy załogą,
To jest być może odpowiednie dla nas.
Są wielkie dzieła do spełnienia, bywają też mniejsze,
A my podejmujemy te w zasięgu ręki.

Jeśli nie możesz być drogą, bądź małą ścieżyną,
Jeśli nie słońcem, bądź chociaż gwiazdeczką,
Nie rozmiar stanowi — czy wygrasz, czy przegrasz —
Bądź najlepszym, czym potrafisz być!

BIBLIOGRAFIA:

• M. Nagajowa, ABC metodyki języka polskiego, Warszawa 1995.
• J. Szuty, Gdy nauczyciel jest wychowawcą, Warszawa — Łódź 2000.
• M. Gruszka, I. Janiak, J. Prałat Scenariusze godzin wychowawczych dla gimnazjum i szkół ponadgimnazjalnych, Gdańsk 2003.
• M. Jachimska, Scenariusze lekcji wychowawczych wg programu autorskiego"Żyć skuteczniej", Wrocław 1997.
• M. Pacholska, Ścieżki edukacyjne. Poradnik dla nauczycieli". Warszawa 2001.
• Scenariusze godzin wychowawczych [ w: ] Poradnik Wychowawcy.
• Materiały uzyskane podczas różnego rodzaju warsztatów metodycznych.