W referacie omówiona została relaksacja stopniowana Jacobsona w wersji Barbary Kai jako przykład zastosowania metody relaksacyjnej w pracy z dziećmi. Przedstawiono, oparciu o literaturę przedmiotu, przyczyny napięcia psychofizycznego i sposoby jego redukowania, pojęcie relaksu i rodzaje klasycznych metod relaksu. Nieco szerzej omówiona została relaksacja stopniowana Jacobsona oraz sposób jej zastosowania w wersji zaproponowanej przez Barbarę Kaję. Teoria uzupełniona została o schemat ćwiczeń praktycznych.

METODY RELAKSACYJNE W PRACY Z DZIEĆMI RELAKSACJA STOPNIOWANA JACOBSONA W WERSJI BARBARY KAI

1. Przyczyny napięcia psychofizycznego.

Nie ulega wątpliwości, że nie tylko na dorosłych, ale i na dzieci działa wiele źródeł wywołujących napięcie organizmu. Do najważniejszych rodzajów napięć należy zaliczyć napięcie fizjologiczne, którego źródłem jest niepokój, lęk, strach, znużenie fizjologiczne, ból oraz napięcie, które pochodzi z niezaspokojonych potrzeb psychicznych, a także jest wynikiem oddziaływania różnych czynników stresogennych.

Sytuacje, w których znajduje się dziecko, zwłaszcza dziecko wykazujące odchylenia od norm rozwojowych, zarówno w szkole, jak i w rodzinie dostarczają mu wielu napięć. Często szkoła ze swoimi wymaganiami przekraczającymi możliwości takiego ucznia staje się źródłem lęku. Rodzina – zwłaszcza w stanie konfliktów, ze skrajnym zjawiskiem rozbicia, rozejścia się rodziców, wywołuje poważne napięcia psychiczne, związane z naruszeniem podstawowych potrzeb psychicznych, zagrażające niekiedy dalszemu prawidłowemu rozwojowi osobowości dziecka. Niemało napięć przysparzać może ponadto środowisko rówieśnicze, zwłaszcza dzieciom bardziej wrażliwym, mało odpornym psychicznie. Przeżywanie emocji lęku, strachu, złości, gniewu, zazdrości, zawiści, niezadowolenia wywołać może w konsekwencji niekorzystny stan napięcia emocjonalnego. Wszystko to stwarza potrzebę wzmacniania odporności psychicznej dzieci, w tym uczenia ćwiczeń relaksacyjnych zmniejszających stan napięcia psychicznego, powodujących odprężenie, poprawiających samopoczucie.

2. Sposoby usuwania napięcia psychofizycznego

Obniżenie napięcia mięśniowego można uzyskać różnymi metodami, stosując różne środki. S. Grochmala wyróżnia tu trzy grupy czynników: czynniki biomechaniczne (masaż ogólny ciała, odpowiednie ułożenie głowy, tułowia i kończyn, ćwiczenia muzyczno – rytmiczne), czynniki fizykalne (zabiegi z wykorzystaniem ciepła i zimna), czynniki chemiczne (środki farmakologiczne).

W poszukiwaniu skutecznych metod odprężania naukowcy dużo uwagi poświęcają formom relaksu, jako metodzie powszechnie dostępnej, pozbawionej szkodliwego działania ubocznego i nie wymagającej ścisłej kontroli lekarskiej jak środki farmakologiczne.

Pojęcie relaksu używane w terminologii naukowej oznacza zwolnienie napięcia mięśni przy równoczesnym, świadomym obniżaniu aktywności myśli. Celem nadrzędnym i zarazem zadaniem relaksu jest efektywny wypoczynek po zmęczeniu pracą, nauką. Relaks powinien być również formą regeneracji biologicznej i mobilizacji sił do przezwyciężania codziennych stresów, rodzajem obrony przed własną agresją i lękiem oraz pomocą w doskonaleniu własnej osobowości.

Klasyczne metody relaksu:

1. metody fizjoterapeutyczne lub intuicyjne, związane z odkrywaniem możliwości własnego ciała i uczeniem się osiągania przy minimalnym wysiłku maksymalnych wyników np. aktywne formy rekreacji ruchowej, joga, medytacja transcendentna;
2. metody globalne, oparte na koncepcjach osobowości człowieka jako całości i na oddziaływaniu psychoterapeutycznym np. trening autogenny Schultza, relaksacja oparta na treningu autogennym w wersji A. Polender;
3. metody analityczne, oparte na rozluźnianiu kolejno poszczególnych grup mięśniowych aż do uzyskania pełnego stanu odprężenia psychofizycznego. Punkt wyjścia stanowi uświadomienie sobie różnicy między skurczem mięśnia i całkowitym jego rozluźnieniem. Przez rozluźnianie i napinanie mniejszych grup mięśniowych, dochodzi się do swobodnego rozluźniania wszystkich mięśni łącznie z mięśniami oddechowymi i artykulacyjnymi. Równocześnie następuje uwalnianie się od sytuacji lękowych i gwałtownych reakcji emocjonalnych np. relaks stopniowany Jacobsona, relaksacja według H. Wintreberta

3. Relaksacja stopniowana Jacobsona w wersji Barbary Kai

Jacobson – lekarz i naukowiec kierujący między innymi pracą laboratorium fizjologii klinicznej Uniwersytetu w Chicago, opracował technikę relaksacji stopniowanej (progressive relaxation). Uczenie się relaksacji polega, jego zdaniem, na wykonywaniu określonych ruchów rękami, nogami, tułowiem, twarzą w celu napinania i rozluźniania kolejnych grup mięśni. Następujące po sobie napinanie i rozluźnianie mięśni służy początkowo odczuwaniu różnicy we wrażeniach płynących z mięśnia napiętego, będącego w stanie kontrakcji i wrażeniach płynących z mięśnia rozluźnionego. Relaksacji – czyli nawyku rozluźniania własnych mięśni uczymy się stopniowo. Najpierw należy uczyć się zmniejszania napięcia jakiejś określonej grupy mięśni, np. bicepsów, a następnie innych grup mięśni, nie zapominając jednak o rozluźnianiu i napinaniu mięśni uprzednio ćwiczonych. Jacobson uważał, że po serii systematycznych, najlepiej codziennych ćwiczeń stopniowo rozwija się umiejętność automatycznego odprężania mięśni. Oznacza to, iż sama myśl, zamiar rozluźnienia napięcia wystarczy do uzyskania tego stanu bez potrzeby wykonywania jakichkolwiek ruchów. Sprzyja temu również zjawisko rozprzestrzeniania się relaksacji. Z chwilą, gdy zaczyna rozluźniać się jedna z grup mięśni, rozluźniają się i inne. Dzięki temu następuje też rozluźnienie mięśni pozostających poza naszą kontrolą, np. mięśni serca, mięśni trzewnych, mięśni pracujących wewnątrz klatki piersiowej. Jacobson wyklucza stosowanie autosugestii, to znaczy nakazu typu: moje ręce są ciężkie, odprężone..., dopóki nie jest opanowane mechaniczne odprężanie mięśni.

Jacobson wymieniał liczne korzyści płynące z opanowania sztuki relaksu stopniowanego:

• nabywanie umiejÄ™tnoÅ›ci rozumienia samego siebie i innych osób,
• nabywanie umiejÄ™tnoÅ›ci oceny nieprawidÅ‚owego napiÄ™cia, jego umiejscowienia oraz rozÅ‚adowania, co z kolei umożliwia uzyskanie równowagi w sytuacji stresowej,
• zmniejszenie drażliwoÅ›ci i nadmiernej pobudliwoÅ›ci,
• lepsze przystosowanie do warunków życia, nabywanie umiejÄ™tnoÅ›ci skutecznego przeciwstawiania siÄ™ trudnoÅ›ciom i niepowodzeniom,
• poprawa zdolnoÅ›ci koncentracji uwagi,
• wiÄ™ksza odporność organizmu na choroby.

Zastosowanie techniki relaksacji Jacobsona w pracy z dziećmi w wersji B. Kai polega na wykonywaniu przez nie celowych ruchów wymagających przeplatania dwóch stanów: napinania i rozluźniania mięśni w czasie zabawy, którą autorka proponuje nazwać zabawą w silnego i słabego. Umiejętność odczuwania wrażeń płynących z mięśnia rozluźnionego jest szczególnie ważna między innymi dla dzieci nadpobudliwych, ponieważ większość z nich  nie zdaje sobie sprawy z tego, że ich mięśnie znajdują się w stanie napięcia.

Schemat ćwiczeń zaproponowany przez B. Kaję obejmuje kolejno: ręce, nogi, mięśnie tułowia, szyi oraz twarzy. Mówimy dzieciom, że będziemy się bawić w silnego i słabego. Wtedy, gdy bawimy się w silnego, mocno naprężamy nasze mięśnie, np. rąk, a rozluźniamy je wówczas, gdy bawimy się w słabego. Możemy wprowadzić przy tym postacie z bajek, opowiadań czy aktualnych seriali telewizyjnych dla dzieci, z którymi one się identyfikują,   np. Gucio jest silny, bo najadł się nektaru. Im starsze dzieci, tym mniej potrzebne jest wprowadzanie postaci z bajek. W trakcie ćwiczenia dzieci leżą wygodnie na kocykach lub na dywanie. Nogi wyciągnięte swobodnie. Głowa złożona na małej poduszce. Ramiona wyciągnięte wzdłuż tułowia tak, aby się nie dotykały. (W późniejszym etapie można przeprowadzać ćwiczenia w pozycji siedzącej).

1. Zegnij prawe ramię tak, by naprężyć biceps. Jesteś silny, bardzo silny, naprężaj go mocno (przez kilka sekund). Czujesz, jak bardzo napięte są twoje mięśnie? A teraz jesteś słaby, rozluźnij napięte mięśnie, połóż z powrotem rękę na dywanie. Teraz wyraźnie czujesz, jak rozluźniły się twoje mięśnie.
2. To samo, tylko z lewą ręką. Zegnij lewe ramię tak, by naprężyć biceps. Jesteś bardzo silny, naprężaj go mocno. A teraz jesteś słaby, rozluźnij napięte mięśnie, połóż z powrotem rękę na dywanie. Czujesz, jak rozluźniły się twoje mięśnie?
3. Naciśnij, jak możesz najsilniej, pięścią prawej ręki na klocek położony po twojej prawej stronie – jesteś silny, twoje mięśnie są napięte. A teraz rozluźnij mięśnie, jesteś znowu słaby, nie naciskaj już. Czujesz ulgę, mięśnie rozluźniły się.
4. To samo, tylko z pięścią lewej ręki. Naciśnij, jak możesz najsilniej, pięścią lewej ręki na klocek położony po twojej lewej stronie – jesteś silny, twoje mięśnie są napięte. A teraz rozluźnij mięśnie, jesteś znowu słaby, nie naciskaj już. Czujesz ulgę, mięśnie rozluźniły się.
5. Teraz odpocznij chwilę, leż i oddychaj spokojnie, równo; ręce twoje odpoczywają.A teraz silna i słaba będzie twoja prawa noga. Włóż klocek pod kolano i mocno ściśnij nogę w kolanie. Teraz noga słabnie, rozluźniasz mięśnie, wypuszczasz klocek.
6. To samo ćwiczenie, tylko z lewą nogą. Teraz silna i słaba będzie twoja lewa noga. Włóż klocek pod kolano i mocno ściśnij nogę w kolanie. Teraz noga słabnie, rozluźniasz mięśnie, wypuszczasz klocek.
7. A teraz zobaczymy, czy masz tyle siły, by napełnić powietrzem swój brzuszek. Wciągnij mocno powietrze w płuca i napnij brzuszek jak balon, mocno. A teraz wypuść powietrze, rozluźnij mięśnie, czujesz ulgę.
8. Naciśnij mocno głowę na poduszkę, na której leżysz, głowa jest bardzo silna, naciskasz mocno. A teraz rozluźnij mięśnie, głowa już nie naciska na poduszkę, odpoczywa, czujesz ulgę.
9. Jesteś niezadowolony i groźny, ktoś zniszczył twoją budowlę z klocków. Marszczysz mocno czoło, jeszcze mocniej. A teraz rozluźnij mięśnie, niech odpoczną, czoło jest już gładkie.
10. Twoje oczy też możesz mocniej i słabiej zaciskać powiekami. Spróbuj teraz zacisnąć mocno powieki, jeszcze mocniej. A teraz rozluźnij je, odpocznij.
11. A teraz zaciśnij mocno szczęki, zęby dotykają zębów. I górna i dolna szczęka są silne, zęby mocno naciskają na siebie. A teraz rozluźnij szczęki, czujesz ulgę.
12. Ułóż wargi tak, jakbyś chciał powiedzieć «och» (lub zrób ryjek jak u małej świnki) i napnij mocno mięśnie ust. A teraz rozluźnij mięśnie.

W oryginalnej wersji, w której znajduje się więcej ćwiczeń, Jacobson proponował stosowanie codziennie po 1 godzinie ćwiczeń jednej grupy mięśni, np. mięśni ręki. Nie podawał natomiast precyzyjnie czasu trwania ćwiczeń innych grup mięśni. W swojej wersji tej techniki relaksacyjnej B. Kaja zaleca traktowanie ćwiczeń jako zabawy w silnego i słabego, zabawy stwarzającej sytuacje mobilizujące do wykonywania całego zestawu 12 ćwiczeń. Poszczególne ćwiczenia trwają bardzo krótko ( 10 – 15 sekund), tyle też mniej więcej trwa przerwa między ćwiczeniami. Warto jednak, zanim dziecko będzie wykonywało całą serię ćwiczeń, sprawdzić, jak radzi sobie z rozluźnianiem poszczególnych mięśni. Zdaniem Jacobsona korzystne działanie relaksacji polega na tym, że zmniejsza się nadmierna aktywność nerwowa i związane z nią emocje towarzyszące tej fizjologicznej aktywności organizmu. Relaksacja jest więc drogą wyciszania, łagodzenia uczuć negatywnych. Zabawa  w silnego i słabego, będąca wersją relaksacji dzieci wzorowaną na technice relaksacji Jacobsona może odegrać pozytywną rolę w terapii głównie dzięki kształtowaniu umiejętności odczuwania różnicy we wrażeniach płynących z mięśnia w stanie kontrakcji i mięśnia rozluźnionego. Warto ją stosować na przykład jako technikę poprzedzającą relaksację opartą na treningu autogennym.

LITERATURA WYKORZYSTANA W REFERACIE :

• B. Kaja, Zarys terapii dziecka, WSP w Bydgoszczy, Bydgoszcz 1998
• S. Siek, Higiena psychiczna i autopsychoterapia, PWN, Warszawa 1982.
• S. Grochmala red., Teoria i metodyka ćwiczeÅ„ relaksowo – koncentrujÄ…cych, Warszawa 1985.

 

Opracowała: Anna Bajorek