Czy zastanawialiśmy się, jako nauczyciele, rodzice, dlaczego nasze dziecko nie chce rysować, albo znów nie odchodzi od kartki? Co sprawia, że nierówne z początku kółko zamienia się w ciągu kilkunastu miesięcy w ukształtowaną postać człowieka? A może dziecko rysuje «brzydsze» rysunki niż jego rodzeństwo lub inne dzieci w tym wieku? Mam nadzieję, że to zestawienie pomoże właściwie ocenić twórczość dziecka jego opiekunom.

Historia badań nad rusunkiem dziecka sięga przełomu wieków XIX i XX. Gruntowne badania w oparciu o niebagatelną ilość rysunków dzieci przeprowadził w latach 1902 – 1905 G. Kerschensteiner, interesując się głównie ich cechami formalnymi. Analizując wytwory rysunkowe na drodze dochodzenia od schematów uproszczonych do naturalizmu, jako pierwszy wprowadził pełny podział na fazy rozwojowe. Rozróżnił cztery okresy:

• okres rysowania schematycznego,
• okres budzÄ…cego siÄ™ ksztaÅ‚tu i linii,
• okres, w którym rysunek odpowiada w przybliżeniu rzeczywistemu wyglÄ…dowi przedmiotów,
• okres wiernego odtwarzania postaci przedmiotów przez rysunek.

Wadą podziału Kerschensteinera jest pominięcie ważnego okresu bazgrot. S. Szuman wychodził w swoich badaniach z założenia, że «rysunek dziecka kształtuje się i rozwija na wzór modelu wewnętrznego. Graficznym wyrazem tego modelu jest schemat rysunkowy.» «Schematu nie bierze dziecko z zewnątrz, lecz buduje i tworzy go wewnątrz dlatego, że ma inteligencję ludzką.» Naturze należy więc, według Szumana, przypisać rozwój form rysunkowych.

S. Szuman rozróżnił trzy okresy rozwojowe:

• okres bazgrania, czyli formowania siÄ™ schematu,
• okres schematu (ideoplastyka),
• okres poschematyczny (rozwój w kierunku fizjoplastyki).

Obraz rozwoju czynności graficznych w zależności od wieku dziecka przedstawił w 1976 r. Osterrieth. Na podstawie wieloletnich obserwacji rysunków dzieci i publikacji dotyczących tego tematu, wyodrębnił cztery poziomy rozwoju:

• okres bazgrania,
• fazÄ™ schematu,
• fazÄ™ realizmu konwencjonalnego,
• rozwój indywidualny w okresie dojrzewania

Bazgroty

Pierwsze próby rysowania pojawiają się u dzieci między 9 – 10 miesiącem a 2 rokiem życia. Z początku mają postać bezkształtnych, pionowych kresek, później są to kreski koliste. Powstają mechanicznie, bez kontroli oka.

Ten okres nazywany bywa też fazą bazgrania niekontrolowanego. Dziecko na początku 3 roku życia, dzięki nabywaniu sprawności manualnych, potrafi stawiać kreski koliste i przerywane. Pierwsze rysunki składają się z dużych, przestrzennych zwykle zygzaków, wykonanych wahadłowym ruchem całego ramienia, dopiero później pojawiają się mniejsze linie, kształty spirali. W tym też czasie dziecko nabywa umiejętności kontrolowania «punktu wyjścia», to znaczy, że zaczyna ono panować nad doczepianiem nowych kresek do już narysowanych, przy czym kontrola punktu końcowego przesuwa się na wiek około 2 i pół roku.

W rysunku, tak jak w zabawie, towarzyszy dziecku rozmowa, która tłumaczy działanie. Dziecko stara się, aby rezultat jego pracy podejmowanej chwilowo, często bez wcześniejszego planu, jak najlepiej odpowiadał normom komunikacji społecznej. U rysujących dzieci pojawia się stopniowo specyficzny słownik graficzny, nazywany ideogramem lub preschematem. Istnieje wiele ideogramów: linie równoległe, pionowe, poziome, linie falowane, zygzakowate, punktowane, zabazgrane, przestrzenie koliste, kształty różnych rozmiarów, wiele znaków różnicowanych kolorami.

Faza przedschematyczna

W wieku 2 – 3 lat dziecko odkrywa siłę i możliwości znaczeniowe obrazu. Jest świadome swoich możliwości przekazywania treści, więc ćwiczy, by wykonywać to lepiej. Ciągle powtarza, dobiera narzędzia, usprawnia własne schematy. Jednak «tylko ogólny kontur rysunku może wskazywać na to, co dziecko chciało narysować. Koło staje się punktem wyjściowym dla dziecka w rysowaniu człowieka, jego rysowanie początkuje próby rysunku realistycznego.

Pomiędzy czwartym a piątym rokiem życia dziecko zdobywa znaczne postępy w zakresie rozwoju rysunku. Nabyte zdolności percepcyjne pozwalają już na wykonanie prostokątnych form, następuje stosowanie zasad poziomu i pionu, porządkowanie przestrzeni góra – dół czy stosowanie kodowania niektórych elementów (kreski to ręce i nogi). Rysunek składa się z ideogramów lub schematów umieszczonych jeden obok drugiego: jedna lub więcej postaci na środku kartki, na górze niebieskie niebo, słońce, dom z kilkoma elementami szczegółowymi, drzewo, kwiaty; właściwie zawsze to samo, a za każdym razem co innego. Wszystkie dzieci poruszają w rysunku ten sam temat, ale każde inaczej. Dotyczy to na przykład reprezentacji postaci człowieka. Zaczyna się różnicować sposób przedstawiania osoby. Typ głowonoga to wydłużona sylwetka w kapeluszu lub pan z prostokątnym tułowiem i owalna głową. Rysunek indywidualizuje się, nabiera cech charakterystycznych dla swojego autora. Trzeba jeszcze zaznaczyć, że jest to wiek przezroczystości, przekształceń i dysproporcji i innych charakterystyk określanych jako błędy i niedoskonałości.

Faza schematu

Schematem określa słowniku języka polskiego przedstawienie czegoś w ogólnych zarysach; szkic, strukturę, plan czegoś. Natomiast S. Szuman uważa, ze schemat „reprezentuje przedmiot, dając pewien pogląd na jego układ. Nie jest tylko znakiem, lecz odtwarza w pewien sposób zarówno całość, jak i części przedmiotu, oraz ich wzajemny stosunek.“ Schematy są pewnymi formami stałymi i uproszczonymi; są ogólne, więc można je stosować w wielu przypadkach. Ponieważ są pusta formą, więc można je napełniać różnorodną treścią. Przy tworzeniu własnych schematów dziecko 5-6 — letnie posługuje się wzorem widzianego przedmiotu, lecz nie naśladuje go ślepo, ale rozumowo, „racjonalnie upraszczając“. Spośród ogromnej liczby szczegółów znajdujących się wewnątrz rysowanego obiektu dziecko wybiera tylko to, co jest dla niego najistotniejsze. Są więc schematy objawem inteligencji dziecka. Powstają z pamięci, „z głowy“ dziecka, z jego wyobraźni. S. Szuman powołuje się na W. Sterna, pisząc o „schematach wyobrażeniowych“, które są wytworami treści świadomości, są modelem wewnętrznym, służącym dziecku za wzór.

Oto analiza sposobu rysowania poszczególnych elementów postaci ludzkiej. Przedmiotem jej będzie głowa i jej części, kończyny, tułów, szyja, ubiór i proporcja postaci oraz jej dynamika.

GÅ‚owa

W tym okresie jej wygląd zaczyna przybierać naturalny kształt. Szczególnie zmienia się kształt twarzy; z okrągłego przypomina coraz bardziej wydłużony.

Usta

Zmieniają się; z poziomej kreski przekształcają się w owal. Ujawnia się znaczący postęp w rysowaniu ust w tym czasie i tendencja do naturalistycznego sposobu przedstawiania ich na rysunku postaci ludzkiej.

Nos

Ma kształt pionowej kreski, dwóch kropek lub konturu w kształcie owalu. Pojawiają się też próby dwuwymiarowego rysowania nosa poprzez załamanie pionowej kreski w kierunku poziomym, co pozwala dziecku na coraz wierniejsze odtwarzanie rysowanej osoby.

Oczy

Przeobrażają się z dwóch kropek, przybierając bardziej naturalny wygląd. Dziecko, by to osiągnąć, zaczyna posługiwać się konturem, dorysowuje też rzęsy i brwi.

Kończyny

Są rysowane nie jako kreski, jak poprzednio, ale jako kontur lub jako kontur i kreska. Zaczynają się pojawiać stawy jako element składowy nóg, a także uda i kontury stóp. Ilość rysowanych palców jest zwykle prawidłowa, stopy rysowane są przeważnie z profilu.

Tułów

Na początku omawianego okresu jest rysowany bez szczegółów, jako kontur, dopiero później zaznaczane są biodra i barki, pojawia się wcięcie w pasie. Analiza rysunku tułowia jest trudna, gdyż dzieci „ubierają“ rysowane osoby.

Szyja

W siódmym roku życia co trzecie dziecko nie zaznacza szyi u rysowanych postaci, a pod koniec okresu wczesnoszkolnego tylko 22% dzieci pomija ten element w swoich pracach.

Ubiór

Jest on sposobem zaznaczania różnic płciowych. Ubranie jest zgodne z zawodem, płcią i wiekiem rysowanej osoby. Im dziecko jest starsze, tym więcej szczegółów ubioru uwzględnia, rysując człowieka.

Proporcja postaci ludzkiej

Początkowo dziecko nie zwraca uwagi na zachowanie proporcji podczas rysowania człowieka, gdyż jego wiedza na ten temat jest uboga. W młodszym wieku szkolnym sytuacja zaczyna się powoli zmieniać, jednakże brak zachowania całkowitej proporcji występuje w tym czasie u ok. 80 % rysunków. Dopiero starszy wiek szkolny przynosi w tej dziedzinie znaczące zmiany. Mają one swoje źródło w wiedzy o właściwym sposobie ujmowania postaci ludzkiej, jaką dostarczają dziecku lekcje rysunku.

Rysunkiem, jako formą wyrażania swoich artystycznych przeżyć, posługują się dzieci, które opanowały umiejętności i sprawności rysunkowe. W tym też czasie pojawiają się zaczątki pojęć estetycznych. Badania nad rysunkami dzieci mogą ukazać nastawienie abstrakcyjne poprzez stosowanie formalnych elementów rysunku – linii, formy, światła, proporcji. Postęp rozwoju rysunku spontanicznego trwa do wieku 12 – 14 lat, po czym następuje zahamowanie w dalszym rozwoju. Tylko niewielka część dzieci dalej interesuje się rysowaniem i kształtując swoje umiejętności, osiąga artystyczny poziom.

LITERATURA

S. Szuman,Sztuka dziecka, WSiP, Warszawa 1990

B. Hornowski, Badania nad rozwojem psychicznym dzieci i młodzieży na podstawie rysunku postaci ludzkiej, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław – Warszawa – Kraków 1970

P. Wallon, A. Cambier, D. Engelhart, Rysunek dziecka, WSiP, Warszawa 1993 

 

Opracowała: Joanna Szybiak