Ostatnio miałam przyjemność uczestniczenia w międzynarodowym kursie poświęconym edukacji poza klasą.
Organizatorzy szkolenia propagowali model edukacji opracowany przez Szkota Patricka Geddes. Według niego nauczyciel powinien za wszelką cenę najpierw zrozumieć co motywuje jego ucznia, ponieważ tylko zmotywowany uczeń jest w stanie odnieść sukces. Stąd też jego pomysł, aby ucząc dziecko, nie zaczynać od głowy, czyli książkowego uczenia, ale od emocji i uczuć, które właśnie rodzą się w czasie «outdoor activities». W czasie tych «outdoor activities», gdy serce i ręce dziecka zostają zaangażowane, łatwiej trafić do głowy. Model uczenia się propagowany przez P. Geddes rozwija całego człowieka, a nie tylko głowę. Uczenie poprzez bezpośrednie doświadczanie czegoś jest bardziej efektywne.
Ideą organizatorów kursu było pokazanie nauczycielom możliwości jakie niesie wyjście poza mury klasy. I nie ma znaczenia, czy będą to wyjazdy dalekie, czy tylko takie do przyszkolnego ogrodu. Chodzi o to, aby zamiast uczyć teorii z książki, nauczyciele tak pokierowali aktywnością dziecka w terenie, aby ono te prawdy odkrywało samo. Uczestnicy kursu mieli możliwość uczestniczenia w kilku «grach» środowiskowych, które mogą być wykorzystane do pracy z uczniami bądź posłużą jako modele do tworzenia nowych, własnych propozycji gier.

Zabawy i gry, które mogą bardziej zaangażować uczniów w poznawanie zależności istniejących w środowisku oraz uatrakcyjnić zajęcia w terenie

1. Magiczne drzewo.

W czasie wycieczki terenowej wybrać jakieś wyjątkowo piękne „magiczne drzewo”. Pod tym drzewem uczniowie mogą odpocząć i spożyć np. posiłek. Po krótkim odpoczynku każde z dzieci wypowiada się na temat„Co drzewo chciało nam powiedzieć”. Z wypowiedzi dzieci, zapisanych przez prowadzącego powstaje wiersz. Prowadzący odczytuje wiersz głośno z odpowiednią intonacją.

2.Zabawa w motyle.

Zabawa ta ma za zadanie uzmysłowić uczniom jakim dużym wysiłkiem jest fruwanie w poszukiwaniu pokarmu i miejsca złożenia jaj oraz jak zanieczyszczenie środowiska wpływa na organizmy żywe.

Prowadzący musi przygotować  kilka kart, które zawierają następujące dane: nazwę i fotografię motyla, rodzaj pokarmu (gatunek rośliny), siedlisko, miejsce składania jaj (gatunek rośliny).

Drugi rodzaj kart zawiera nazwę i fotografię rośliny oraz informację dotyczącą jaki motyl się nią odżywia lub składa na niej jaja.

Przed zajęciami prowadzący rozkłada karty z nazwami roślin  w ogrodzie szkolnym. Ponadto   przygotowuje: 2 pojemniki z wodą, zestaw kubków z dziurami w spodzie, pojemniczek z żelkami lub innymi drobnymi elementami, które będą służyły jako„jaja motyli” i zestaw kart z nazwami motyli. (karty najlepiej zalaminować wcześniej).

Na znak prowadzącego uczniowie chwytają kartę z nazwą motyla, nabierają wodę w kubeczek (woda to energia) oraz biorą jedno” jajo”. Biegną w poszukiwaniu pokarmu, a gdy mają już mało wody w kubku muszą powrócić i nabrać jej z powrotem. Kiedy uda im się dotrzeć do właściwej karty z nazwą rośliny mogą złożyć jaja a następnie wybrać drugą kartę z nazwą innego gatunku motyla. W międzyczasie prowadzący umieszcza na niektórych roślinach karteczki„skażone”- co oznacza, że motyl nie może pożywić się tą rośliną i musi szukać innej.

3. Łańcuch pokarmowy i przepływ energii.

Zabawa ta pomaga zrozumieć przepływ energii w łańcuchu pokarmowym oraz uzmysłowić sobie jakie straty zachodzą na poszczególnych etapach.

Należy przygotować ( dla grupy 16-18 osobowej): 2 pojemniki z wodą (wiadra), 2 pojemniki puste ( wiadra lub coś mniejszego) ,  4 butelki z napisami: Roślina (producent), 4 butelki z nazwami zwierzę roślinożerne (konsument I rzędu, 4 butelki z nazwą zwierzę mięsożerne (konsument II rzędu), 4 butelki z nazwą zwierzę mięsożerne-konsument III rzędu. W spodach butelek robimy dziury.

Po podziale na 2 ośmioosobowe zespoły (2 uczniów może stać na straży aby sprawdzać czy uczniowie nie oszukują) ustawiamy uczniów danej grupy w jednakowych odległościach od wiadra z wodą (energia).Do wyznaczenia jednakowych odległości użyć szarf lub skakanek.

 Przy wiadrze stoją 2 uczniowie („rośliny”), którzy nabierają wodę w butelki. Do wiadra przybiegają 2 uczniowie–„zwierzęta roślinożerne” i„rośliny” przelewają im wodę ze swoich butelek.„zwierzęta roślinożerne” wracają na swoją pozycję i do nich przybiegają 2 uczniowie–„konsumenci II rzędu”. Po przelaniu resztek wody, wracają oni na swoje miejsce, gdzie już oczekują ich konsumenci III rzędu, którzy resztkę wody zanoszą do pustego naczynia. Uczniowie biegają w jedną i druga stronę, aż prowadzący da znak STOP.

Po zakończeniu porównujemy, która grupa zgromadziła więcej wody.

Schemat rozstawienia uczniów dla jednej grupy

Wiadro z wodą a przy nim 2 osoby(rośliny )…… 2 osoby (konsumenci I rzędu)-------2 osoby konsumenci II rzędu ------2 osoby konsumenci III rzędu — puste naczynie

4. Sieć zależności pokarmowych np. w oceanie, lesie itp

Prowadzący przygotowuje karteczki z nazwami gatunków roślin i zwierząt, które uczestnicy zabawy zawieszą na szyjach. Każdy uczestnik otrzymuje również sznurek do założenia na dłoń, który jest  zakończony klamrą służącą do przyczepienia się do organizmu  służącemu  mu za pokarm. W wyniku różnorodnych połączeń powstaje sieć zależności.

Następnie prowadzący wymienia nazwę gatunku, który wymiera w wyniku działalności człowieka. Od gatunku wymierającego muszą zostać odczepione wszystkie klamry. Jeśli jest to ostatnie ogniwo (duży drapieżnik), nic się nie dzieje, jeśli zaś jedno z początkowych ogniw– np. plankton roślinożerny- to po odczepieniu klamry cała rzesza organizmów zostaje bez pokarmu. Zabawa ta uświadamia uczniom jak ważna jest troska o czystość środowiska i jak człowiek poprzez swoją bezmyślność może naruszyć równowagę w całym ekosystemie.

5.„Jestem rośliną–pomóż mi”

Uczniowie w 2-3 osobowych zespołach otrzymują kartkę (zamieszczoną poniżej) i omawiają jedno z następujących zadań:

„Jestem rośliną-pomóż mi!”

Jak mam zdobyć wodę?

Jak mam zdobyć pokarm?

Jak mam obronić się przed zimnem/ gorącem?

Jak mogę się rozmnożyć?

Jak nie zostać zjedzonym?

Zabawa ta bardziej angażuje uczniów, którzy chcąc pomóc roślinie udzielają jej różnych rad. Można ją przeprowadzić w terenie lub klasie.

6. Orientowanie mapy.

Przygotować z bloku technicznego 16 kwadratów o boku 10cm. Na jednej części kwadratu (po przekątnej) narysować jakiś prosty obrazek np. słońce, a drugą pomalować (wykleić) na wybrany kolor. Przygotowane karteczki zalaminować.

Należy przygotować 16 różnych kart i przyczepić je za pomocą sznureczków do 16 bambusowych tyczek (może być zwykły patyk o wysokości 1-1.30m).

Przed zajęciami prowadzący rozmieszcza w jednakowych odległościach tyczki z obrazkami. Powstaje pole w postaci dużego kwadratu 4*4. Następnie prowadzący rozdaje uczniom karteczki z trasę przemarszu ( w czasie marszu nie wolno zmieniać pozycji karteczki–jest to nasza zorientowana mapa). Uczniowie muszą odszukać do jakiego obrazka doprowadziła ich droga zaznaczona na kartce–mapie.

Nauczyciel musi mieć przygotowaną kartę odpowiedzi, na której numerowi karty( mapy) którą otrzymał uczeń odpowiada rodzaj poszukiwanego obrazka.  Zabawa ta może mieć łatwiejsze i trudniejsze wersje.

Inna wersja tej zabawy

Prowadzący rozkłada (przyczepia) w terenie np. na polanie w lesie lub boisku  karteczki z rysunkami wg opracowanego przez siebie schematu (musi go mieć na papierze, aby sprawnie  kontrolować  uczniów). Uczniowie otrzymują kartę z narysowaną drogą w postaci czarnych punktów i muszą odszukać co kryje się pod każdym z nich ( jaki rysunek). Aby zabawa była bardziej ciekawa, uczniowie mogą po znalezieniu odpowiedniego obrazka wracać do prowadzącego i meldować co znaleźli na trasie swej wędrówki. W czasie wędrówki pozycja mapy ( kartki z drogą) nie może być zmieniana–mapa musi być zorientowana.

7. Połącz w pary części mapy.

Wersja łatwa

Prowadzący przygotowuje 2 zestawy identycznych map. Każdą z map należy pociąć na 8 części. Części jednej mapy numerujemy od 1 do 8, a  drugiej od A do H. Części, które tworzą parę mogą być takimi samymi figurami np. trapezami, kwadratami itp. Te drobne elementy przyklejamy na białą kartkę w różny sposób, aby zbytnio nie ułatwiać zabawy dzieciom. Zestawy map rozkładamy na polance w lesie lub boisku- jeden zestaw w pewnej odległości od drugiego. Aby zabawa była bardziej ciekawa musimy wyznaczyć trasę po której uczniowie będą biegać od jednego zestawu do drugiego w celu skompletowania par np. typu  2H. Można przygotować karteczki, gdzie uczniowie nanoszą  swoje odpowiedzi

lub utrudnić zabawę i zmobilizować uczniów do  zapamiętania par.  Po skompletowaniu  wszystkich części poszczególni uczniowie sprawdzają poprawność swoich odpowiedzi   u prowadzącego.

Wersja trudniejsza

Prowadzący przygotowuje 2 zestawy map danego obszaru, ale jedna z map jest mapą hipsometryczną a druga poziomicową. Pozostałe działania jak wyżej.

W opisanych grach i zabawach uczestniczyłam sama w czasie kursu  dla nauczycieli  w Szkocji i myślę ,że nasi uczniowie równie dobrze będą się bawić, jak my dorośli. Niestety uczestnicy kursu nie otrzymali żadnych gotowych materiałów do gier, a przygotowanie ich  wymaga sporego wysiłku. Jednakże raz przygotowane karty, posłużą na wiele lat. Powodzenia.

Dane autora: Jadwiga Młynarczyk-Zawieska