Proces wychowania według Heliodora Muszyńskiego to:«ciąg działań wychowawczych podejmowanych indywidualnie lub zbiorowo w celu stopniowego wywołania określonej przemiany w osobowości wychowanka, przy czym kolejność tych działań jest odpowiednio dostosowana do przebiegu wywoływanej przez nie przemiany».

Jednym z najbardziej znanych współcześnie pedagogów i psychologów społecznych jest Heliodor Muszyński. Zainteresowania naukowe Muszyńskiego obejmują problemy psychologiczne wychowania moralnego, teorię wychowania moralnego i społecznego, system i program wychowania w warunkach ustroju socjalistycznego, psychologię społeczną oraz podstawy metodologii pedagogicznej. Jego system wychowania zyskał dużą popularność w kraju i za granicą.

„Struktura danego procesu wychowania to kolejność następowania po sobie wszystkich składowych sytuacji wychowawczych odpowiadająca ustalonej kolejności realizacji wszystkich celów operacyjnych”.

W pracy przedstawiam problemem wychowawczy jakim jest izolowanie się dziecka od rówieśników, zaś celem pomoc w nawiązaniu przyjaźni z rówieśnikami w klasie szkolnej.

Problem ten przedstawię na następującym przykładzie.

Kasia – lat 8, uczennica klasy II. Pochodzi z dobrze sytuowanej rodziny. Jest jedynaczką, rodzice poświęcają jej każdą wolną chwilę.

Kasia chętnie uczęszcza do szkoły. Jest dobrą uczennicą. Ładnie pisze, czyta, liczy. Lubi rysować, ćwiczyć lecz na lekcjach jest mało aktywna, jednak zapytana udziela prawidłowej odpowiedzi. W kontaktach z rówieśnikami jest bardzo nieśmiała. W klasie raczej nie zauważana, nie przyjaźni się z nikim, zawsze stoi na uboczu. W trudnych sytuacjach wykazuje tendencję do wycofywania się.

Takie zachowanie uniemożliwia Kasi właściwe funkcjonowanie w środowisku szkolnym i może doprowadzić do całkowitego odrzucenia dziecka przez grupę. Aby podnieś prestiż Kasi w grupie uczniowskiej nauczyciel powinien otoczyć dziewczynkę szczególną opieką.

Posługując się przykładem Heliodora Muszyńskiego przedstawiam rozwiązanie wyżej wymienionego problemu w 5 etapach składających się na strukturę procesu wychowania.

I Wdrażanie wychowanków do pożądanych form uzewnętrznionej (działanie) lub uwewnętrznionej (myślenie, przeżywanie) aktywności.

1. Na początku wychowawca przeprowadza spokojną rozmowę, w której okazuje ciepło i zrozumienie dla trudności Kasi.

Chcąc poznać stany emocjonalne dziewczynki zadaje następujące pytania:

• Czy lubisz chodzić do szkoły? – Tak.
• Czy lubisz dzieci w klasie? – Tak.
• Kogo najbardziej lubisz? – Magdę.
• Dlaczego podczas przerw rzadko przebywasz z Magdą i koleżankami? – Wstydzę się.  Nie wiem o czym rozmawiać. Boję się, że mnie będą wyśmiewać.
• Nie jest Ci smutno samej? – Czasami tak.
• Czy ktoś z klasy zrobił Ci jakąś przykrość? – Nie.
• Czy wiesz, co to jest przyjaźń? – Tak.
• Czy chciałabyś mieć przyjaciela? – Tak.
• Czy w domu odwiedzają Cię koleżanki? – Nie, bo rodzice nie wyrażają zgody.
• Dlaczego? – Bo będzie dużo hałasu.

Wynik rozmowy utwierdza wychowawczynię w swoich przypuszczeniach, odnośnie problemu wychowawczego zauważonego u Kasi. Jedno jest pewne - jej nieśmiałość powoduje odizolowanie się od grupy.

2.  Wychowawczyni uświadamia Kasi, jak ważny jest kontakt z drugą osobą. Obiecuje pomóc jej przezwyciężyć barierę, jaka dzieli ją od rówieśników. Wymaga to jednak aktywności ze strony dziewczynki i chęci współpracy, na którą Kasia wyraża zgodę.

3. Wychowawczyni nawiązuje kontakt z rodzicami dziecka. Przedstawia im zaistniały problem. Rodzice są zaskoczeni. Ich zdaniem zapewnienie bytu materialnego dziecku i bezpieczeństwa jest najważniejsze. Nigdy nie przywiązywali wagi do rozwoju społecznego dziecka. Kasia nie chodziła do przedszkola, więc nie miała kontaktu z rówieśnikami. Dotychczas rodzice sami odprowadzali i odbierali dziecko ze szkoły.

Pierwszym „małym krokiem” w nawiązaniu więzi z klasą będą powroty Kasi ze szkoły z koleżankami, na co wszyscy wyrażają zgodę. Z każdym dniem Kasia staje się bardziej otwarta.

4. Podczas zajęć nauczyciel stosuje różne środki wychowawcze oraz zachęty w celu wzmocnienia u wychowanków pożądanego zachowania (integracja z grupą) np.:

• Piosenka: „Najlepiej razem”.
• Czytanka: „Mała rączka” (podręcznik do klasy II, „Chodźmy razem”, Maria Bomber - Pełzowska).
• Scenariusz „Ja i inni” .
• Dokańczanie zdań typu: „Mam dobry dzień, gdy...”, „Jestem szczęśliwa, gdy...”.

5. Znając strukturę klasy wychowawczyni wprowadza pewne zmiany. Łączy stoliki, tak żeby dzieci siedziały grupami. W ten sposób częściej przeprowadza ćwiczenia grupowe, co pozwala Kasi zintegrować się z rówieśnikami. Wykorzystują oni wiedzę dziewczynki, podnosi się jej prestiż. Kasia zaczyna sobie zdawać sprawę, że przebywanie w grupie jest czymś miłym, przyjemnym, może sprawiać radość.

II Rozwijanie i utrwalanie dyspozycji do danej aktywności przez ćwiczenie.

1. Nauczyciel stosuje bodźce skłaniające wychowankę do aktywności, stosuje pochwały za pożądaną działalność. Kasia bardzo lubi rysować i ma ku temu zdolności, co wykorzystuje wychowawca.

• Na lekcjach plastyki dzieci dokonują samooceny swoich prac (Kasi prace są najładniejsze, co daje jej poczucie własnej wartości).
• Nauczyciel „dodaje jej siły” poprzez udział dziewczynki w konkursach szkolnych, w których odnosi sukcesy. Uczy dziecko „przekazywania samemu sobie” nagradzających zwrotów  typu: „dobrze zrobiłam”.
• Aby nadać pożądanej aktywność charakter bardziej trwały nauczyciel wybiera Kasię na lidera grupy. W ten sposób dziewczynka uczy się współdziałać w zespole, dobrze radzić w różnych sytuacjach.
• Nauczyciel wprowadza coraz wyższe wymagania. Kasia zostaje klasowym kronikarzem. Do pomocy sama dobiera sobie koleżankę. Nagrodą są pochwały.
• Czynny udział dziewczynki i jej rówieśników w strojeniu klasy na różne okazje przyczynia się do integracji z grupą.

2. Aby wzmocnić aktywność Kasi nauczyciel przeprowadza krąg tematyczny „Między nami uczniami”  zgodnie z programem dla klasy II realizowanym na podstawie podręcznika „Już w szkole” (M. E. Piotrowska, M. A. Szymańska).

W ramach zajęć wychowawca pragnie uświadomić dziewczynce i innym wartość koleżeństwa i przyjaźni w życiu każdego człowieka. Pokazuje, że każde zachowanie jest celowe i łączy się z uczuciem, a poprzez odpowiednią aktywność można rozwiązać własne problemy. Kasia dostrzega, że jest taka jak inni, czuje się jedną z nich.

3. Aby uatrakcyjnić zajęcia, a jednocześnie zintegrować Kasię z klasą wychowawczyni często organizuje wycieczki, imprezy klasowe i środowiskowe. Kasia dostrzega, że w grupie jest weselej, łatwiej, a wspólne działania przynoszę lepsze efekty.

4. Chcąc poprawić samoocenę Kasi, zdolnej, ale mało aktywnej uczennicy, nauczycielka powierza jej pomoc w nauce słabszej koleżance. Wzmacnia to w niej poczucie własnej wartości, daje Kasi dużą satysfakcję, wiarę w siebie. Pochwała ze strony nauczycielki jest dodatkowym bodźcem do udzielania dalszej pomocy koleżance.

III Uświadamianie wychowankom znaczenia celów i zasad tej aktywności.

1. Wychowawca rozwija wśród uczniów umiejętność rozpoznawania własnych stanów emocjonalnych, rozumienie potrzeb, emocji i zachowań innych osób, kształtowanie właściwych relacji interpersonalnych oraz ćwiczenie umiejętności radzenia sobie  w trudnych sytuacjach.

Pomaga mu w tym:

• Oglądanie filmu pt.: „Kopciuszek”, a następnie przedstawienie jego fragmentu i identyfikowanie się z przeżyciami głównej bohaterki.
• Realizacja scenariusza pt.: „Kiedy nasz kolega jest smutny”.
• Odegranie scenek dramowych (rozpoznawanie treści przeżywanych emocji).
• Dyskusja na temat: „Co lepsze przyjaźń, czy samotność”.
• Dokańczanie zdania: „Jest mi smutno, gdy...”, „Moim przyjacielem jest..., ponieważ....”, „Lubię chodzić do szkoły, bo...”, „Jestem wesoły, gdy...”.

Po zajęciach nauczyciel i uczniowie dokonują ewaluacji: naświetlają zasady, jak postępować, żeby się czuć dobrze w grupie i z grupą, wskazują na przyczyny i skutki dobrego lub złego samopoczucia w klasie. Odgrywane scenki pozwalają im bliżej zapoznać się z problemem.

2. Nauczyciel dostarcza Kasi okazji do przeżycia pozytywnych doświadczeń społecznych korygujących obraz jej samej.

Do klasy przychodzi nowa uczennica, która jest tak samo nieśmiała jak kiedyś Kasia. Kasia zostaje jej „przewodnikiem”. Ma za zadanie zapoznać ją z resztą grupy, z obyczajami klasy, ze szkołą. Przezwyciężenie wszelkich strachów, negatywnych odczuć i udzielenie pomocy „nowej” jest dużym sukcesem Kasi.

IV Przyswajanie wychowankom ocen i przekonań wzmacniających dyspozycje do pożądanej aktywności.

1. Wychowawca zachęca dziewczynkę i innych uczniów do wyrażania sądów dotyczących konkretnych sytuacji, na podstawie filmu, literatury, teatru. Poprzez działanie człowiek może być bardziej aktywny, przeżywać określoną sytuację i na podstawie tych przeżyć budować przekonania i oceny. Realizacja scenariusza pt.: „Pracujemy i bawimy się zgodnie”.

2. Nauczyciel konsekwentnie uświadamia Kasi, że należy aktywnie uczestniczyć w życiu społecznym poprzez dyskusje, ćwiczenia pisemne i plastyczne, odgrywanie ról dającym możliwość ich doświadczania i trenowania:

• W scenariuszu pt.: „Struktura i funkcjonowanie klasy jako grupy” - uświadomienie Kasi, że działania zespołowe przynoszą lepsze rezultaty.
• Naświetlenie w samodzielnej pracy struktury grupowej ukazane jest w „Kolażu grupowym”, gdzie uczestnik przedstawia obraz, który będzie odpowiadał jego rozumieniu pojęcia „grupa”. Nauczyciel ułatwia tutaj samodzielne myślenie, wychowankowie podejmują dyskusje na temat własnej pracy, odrywają role.

V Przyswajanie wychowankowi wiedzy na temat związku między pożądaną aktywnością, a życiem społecznym, umożliwiającej rozumienie wielorakich aspektów tych zależności.

1. Wychowawca dostarcza Kasi wiedzy na temat aktywności w różnych działaniach. Proponuje, aby sama znalazła rozwiązanie pewnych sytuacji np.

Wychowawczyni swobodnie rozmawia z Kasią o nowej koleżance, której Kasia jest „przewodnikiem”. Dominika po szkole czuje się bardzo samotna, brak jej koleżanek, nie zna jeszcze dobrze sąsiadów, samotnie spędza czas. Wychowawczyni zastanawia się wraz z Kasią, jak można pomóc Dominice. Kasia proponuje, że zaprosi ją do siebie. Nauczycielka mówi dziewczynce, że to dobry pomysł. Za zgodą rodziców Kasia zaprasza też inne koleżanki i kolegów, i tym sposobem organizuje piknik klasowy...