Dwudziestego piątego lipca 2007 roku zmarł znany nowojorski psychoterapeuta dr Albert Ellis, twórca racjonalno-emotywnej psychoterapii. Doktor Ellis był pierwszym terapeutą, który podkreślał wpływ naszych myśli i postaw na uczucia i zachowania. W latach pięćdziesiątych jego koncepcja była absolutnie rewolucyjna jeśli się uwzględni  kontekst królującej wówczas psychoanalizy. Jego cenny wkład w modną obecnie terapię poznawczo-behawioralną niekiedy jest pomijany, a przecież to doktor Albert Ellis opracował koncepcję  i wykreował formę psychoterapii, akcentującą rolę negatywnych monologów wewnętrznych zawierających imperatywy„muszę” i„powinienem” np.„muszę we wszystkim być idealny” oraz akcentujących irracjonalne przekonania w wielu sferach problemów emocjonalnych. Doktor Ellis opublikował ponad pięćdziesiąt książek na temat racjonalno-emotywnego podejścia, wielokrotnie też zdobywał amerykańskie nagrody dla najskuteczniejszego psychoterapeuty. Myśląc o terapii poznawczo-behawioralnej warto o Nim pamiętać.

W latach sześćdziesiątych dr Aaron Beck zaadaptował wspomniane koncepcje i techniki terapeutyczne do pracy klinicznej nad depresją, opisał różne aspekty psychiki pacjenta, między innymi negatywny obraz samego siebie, świata i  przyszłości. Nazwał ją terapią poznawczą, która koncentruje się przede wszystkim na tym, by pomóc pacjentowi zmienić jego negatywne, dezadaptacyjne wzory myślenia. Jest usystematyzowana, krótkoterminowa i zorientowana na teraźniejszość, nastawiona na rozwiązywanie aktualnych problemów.

Model poznawczy terapii opiera się na przekonaniu, że zniekształcone i nieprzystosowawcze myślenie (wpływające na nastrój i zachowanie pacjenta) jest nieodłączną cechą wszystkich zaburzeń psychicznych. Dlatego tylko realistyczna ocena rzeczywistości i zmiana myślenia prowadzi do poprawy nastroju i zachowania, a utrzymująca się poprawa jest wynikiem zmiany głębokich przekonań pacjenta, z powodu których z trudem przystosowuje się do dziejącej się rzeczywistości.

Terapia poznawcza stała się jedną z najszerzej stosowanych i najdokładniej zbadanych naukowo form psychoterapii na świecie. Jak wykazały wyniki badań longitudinalnych, opartych o neuroobrazowanie mózgu, stosowanie technik poznawczo-behawioralnych zmienia trwale struktury mózgu odpowiedzialne za dobry nastrój i poczucie spełnienia i szczęścia. Najnowsze badania naukowe wskazują na fakt, że terapia ta zmienia chemiczne procesy w obrębie zwojów nerwowych w mózgu.

L. Baxter, J. Schwartz i K. Bergman z UCLA School of Medicine posługując się pozytronową tomografią emisyjną (PET– positron emission tomography) oceniali zmiany metabolizmu mózgu w dwóch grupach pacjentów przed i po terapii i nie ma wątpliwości co do tego, że terapia poznawczo-behawioralna pomaga ludziom, zmieniając chemię i architekturę połączeń neuronów w mózgu.[1]

Podstawowa zasada terapii poznawczej brzmi: na początku zawsze jest akt poznawczy, myśl, percepcja- nasze myśli mają decydujący wpływ na to jak się czujemy. Możemy wpływać na to jak myślimy i dzięki temu zmieniać nasze samopoczucie psychiczne. Możemy także dzięki technikom CBT (cognitive behavioural therapy) zmieniać nasze zachowanie.

Poznawczo-behawioralny trening zachowań realizowany jest według następującej procedury:

1. Na początku zawsze psychoedukacja czyli wyjaśnienie modelu poznawczego.

• Nasze emocje i zachowania pozostają pod wpływem sposobu, w jaki spostrzegamy zdarzenia. Nasze uczucia zależą nie tyle od sytuacji, co od sposobu w jaki ją konstruujemy i interpretujemy, co o niej myślimy. Myśli, które pojawiają się w danej sytuacji są tzw. myślami automatycznymi. Najczęściej są szybkie, krótkie i nie zdajemy sobie sprawy z ich istnienia, ale uświadamiamy sobie następujące po nich emocje. W rezultacie bezkrytycznie przyjmujemy je za prawdę i reagujemy nawykowo, czasem inaczej niż naprawdę chcielibyśmy.

2. Trening rozpoznawania automatycznych myśli.

• Rozpoznawania automatycznych myśli można się nauczyć, śledząc zmiany nastroju. Kiedy zauważymy u siebie zmianę emocji, zastanówmy się: Co przed chwilą przyszło mi na myśl?

3. Ocena automatycznych myśli.

• W pewnym stopniu proces ten odbywa się automatycznie. Jeśli okaże się, że dana interpretacja jest błędna i skorygujemy ją, prawdopodobnie zauważymy poprawę nastroju. Oznacza to, że poddanie dysfunkcjonalnych myśli racjonalnej refleksji, zazwyczaj wpływa na zmianę emocji.

• W czasie terapii pacjent uczy się jak oceniać prawdziwość  automatycznych myśli.

4. Rozpoznawanie przekonań.

• Rodzaj automatycznych myśli, które decydują o jakości naszych emocji uzależniony jest od wewnętrznych przekonań.

• Od dzieciństwa formułujemy przekonania dotyczące nas samych i naszych światów (indywidualne wyobrażenia o otaczającym świecie). Te tzw. przekonania kluczowe ukształtowały się we wczesnym dzieciństwie, kiedy nie posiadaliśmy jeszcze refleksyjnej świadomości i kiedy przekonania osób znaczących (rodziców, dziadków, opiekunów i innych osób) stawały się naszymi przekonaniami.

• Przekonania kluczowe kształtują opinie dotyczące sytuacji, a te z kolei wpływają na rodzaj automatycznych myśli, które decydują o tym jak się czujemy emocjonalnie i w związku z tym jak się zachowujemy.

• Jedynie rozpoznanie kluczowych przekonań i zmiana ich, może spowodować zmianę pojawiających się automatycznych myśli, a te z kolei mogą wpłynąć na zmianę naszych uczuć i w związku z tym na zmianę zachowań.

• Przy użyciu bardzo wielu różnych metod terapeuta poznawczo-behawioralny uczy pacjenta jak weryfikować prawdziwość wybranych przekonań, a następnie inaczej interpretować zdarzenia. Im dalej sięga zmiana najgłębszych przekonań tym mniejsze jest prawdopodobieństwo nawrotu problemu.

Bibliografia:

Mark Reinecke, Clark David (red.) (2005): Psychoterapia poznawcza w teorii i praktyce, GWP

David M. Clark, Christopher G. Fairburn (2006): Terapia poznawczo-behawioralna, badania naukowe i  praktyka kliniczna, Alliance Press, Gdynia

[1] Baxter L.R., Schwarz  J .M., Bergman  K.S. i in. (1992). Caudate glucose metabolic rate changes with both drug and behavioral therapy for obsessive-compulsive disorders. Archives of General Psychiatry, 49, 681-689

Autor: Irena Sosin