Za podstawowy cel pracy każdego przedszkola uważa się tworzenie takich warunków, w których dziecko może optymalnie rozwijać swoje możliwości. Dzieci w wieku przedszkolnym wchodząc w dynamiczny okres rozwoju, wymagają wsparcia dorosłych w procesie poznawania świata i uczenia się.

Istotną cechą tej grupy jest jej znaczne zróżnicowanie w zakresie posiadanej wiedzy, zainteresowań i nabytych umiejętności. Wynika to z jednej strony z odmiennych doświadczeń, jakie najmłodsi gromadzą w trakcie swego życia, a z drugiej– z wrodzonych predyspozycji każdego z nich. W kontekście wymienionych cech tworzenie optymalnych warunków rozwoju wymaga od przedszkola poznania możliwości dziecka, jego mocnych i słabych stron oraz dopasowania metod pracy do aktualnego stanu rozwoju.

Konieczność prowadzenia diagnozy oraz monitorowania rozwoju dziecka stanowi podstawę współczesnej myśli psychopedagogicznej, która stawia dziecko w centrum zainteresowania i ujmuje rolę nauczyciela jako towarzysza, mentora, dostarczyciela wzorców postępowania, wspierającego rozwój dziecka. W tym ujęciu diagnoza funkcjonowania wychowanka umożliwia wyznaczenie adekwatnych i konkretnych celów pracy oraz dobór efektywnych metod działania. Dziecko, któremu stawiane są zadania na miarę jego możliwości, i które odpowiednio wspierane przez nauczyciela w sytuacjach problemowych oraz motywowane do pokonywania trudności rozwija się prawidłowo, ma szansę na osiągnięcie sukcesu w szkole.

Przypomnijmy, że zgodnie z zapisami nowej podstawy programowej, jednym z głównych celów edukacji przedszkolnej jest wspomaganie dzieci w rozwijaniu uzdolnień oraz kształtowanie czynności intelektualnych potrzebnych im w codziennych sytuacjach i w dalszej edukacji.

Ponadto zadaniem nauczycieli jest prowadzenie obserwacji pedagogicznych mających na celu poznanie możliwości i potrzeb rozwojowych dzieci oraz dokumentowanie tych obserwacji.

Zatem jakie powinności ma przedszkole (zarówno publiczne, jak i niepubliczne), a zwłaszcza nauczyciele wobec obowiązków wynikających z realizacji zapisów podstawy programowej dotyczących obserwowania i diagnozowania rozwoju dziecka?

Drogi Dyrektorze! Sprawdź, czy twoi nauczyciele posiadają umiejętności diagnozowania rozwoju dziecka!

Szkolenie z zakresu diagnozy gotowości szkolnej– koniecznie!

W okresie od października do grudnia 2008 roku Ministerstwo Edukacji Narodowej w ramach Rządowego Programu„Bezpieczna i Przyjazna Szkoła” realizowało projekt„Diagnoza z zastosowaniem Skali Gotowości Szkolnej (SGS) i wspomaganie dzieci pięcioletnich w osiąganiu gotowości do podjęcia nauki w szkole”. Zgodnie z założeniami tego programu w każdym przedszkolu publicznym powinna być przygotowana co najmniej jedna osoba do przeprowadzenia diagnozy z zastosowaniem SGS.

Szkolenie realizował zespół pracowników CMPP. Celem projektu było przygotowanie nauczycieli przedszkoli i szkół do rozumienia i wspierania rozwoju dzieci pięcio- i sześcioletnich. Szkolenie miało charakter kaskadowy, 204 liderów projektu przeprowadziło szkolenia dla 11 314 nauczycieli. Liderami projektu byli nauczyciele, pracownicy poradni psychologiczno-pedagogicznych i oddziałów doskonalenia nauczycieli z doświadczeniem w pracy z dziećmi w wieku przedszkolnym. Uczestnicy szkoleń wysoko ocenili ich wartość, wskazując, że m.in.:

— podczas zajęć poszerzyli swoją wiedzę i umiejętności w zakresie przeprowadzenia obserwacji gotowości szkolnej,

— pogłębili umiejętności diagnozy poprzez obserwację,

— podnieśli umiejętności prowadzenia rozmowy z rodzicami.

Nauczyciele wskazali potrzebę większej liczby zajęć praktycznych związanych z zastosowaniem, obliczaniem, analizą, interpretacją wyników w SGS i GE-5 i prowadzeniem zajęć wspomagających. Wielu liderów dostrzegało potrzebę systematycznego wspierania nauczycieli przez metodyków i pracowników poradni psychologiczno-pedagogicznych w diagnozie, metodyce i opracowaniu indywidualnych programów zajęć korekcyjno-kompensacyjnych. Zdaniem liderów, istnieje potrzeba kontynuowania szkoleń kolejnych grup nauczycieli, w tym nauczycieli przedszkoli niepublicznych, dyrektorów szkół i metodyków. Szkolenia nauczycieli dotyczące diagnozy przedszkolnej powinny mieć– według nich– charakter systemowy i powszechny.

Zatem osoby prowadzące przedszkola niepubliczne powinny, jeżeli jeszcze tego nie uczyniły, przeszkolić swoich nauczycieli, zwłaszcza nauczycieli dzieci starszych, a obowiązkowo pracujących z sześciolatkami, ponieważ– jak nakazuje podstawa programowa– z początkiem roku poprzedzającego rozpoczęcie przez dziecko nauki w klasie I szkoły podstawowej należy przeprowadzić analizę gotowości dziecka do podjęcia nauki w szkole (diagnoza przedszkolna). Wiemy, że na pewno przygotowanymi do przeprowadzenia tych szkoleń są liderzy projektu, czyli pracownicy poradni i konsultanci ośrodków doskonalenia nauczycieli. Warto więc nawiązać współpracę z tymi instytucjami.

Umiejętności nauczyciela-diagnosty

Wiedzy, jaką powinien posiąść nauczyciel, nie należy ograniczać tylko do znajomości etapów, obszarów oraz metod zbierania i analizowania informacji o dziecku. Ważną rzeczą jest posiadanie konkretnych umiejętności umożliwiających korzystanie z posiadanej wiedzy. Nauczyciel-diagnosta powinien nie tylko biegle poruszać się w zakresie technik, ale także właściwie zaplanować całościowe diagnozowanie, sformułować konkretne cele swego działania i dobrać do nich adekwatne strategie. Konieczne jest posiadanie wiedzy na temat aktualnych możliwości rozwojowych wychowanka, jak również umiejętność wyznaczania kierunków najbliższego rozwoju, tzn. przekładnia wniosków płynących z przeprowadzonego badania na grunt działań praktycznych, przy dobraniu odpowiednich metod pracy. Tak rozumiana diagnoza wymaga od nauczyciela czasu, zaangażowania, elastyczności postępowania oraz nastawienia na obserwację dziecka. W odniesieniu do specyfiki wychowania przedszkolnego główną techniką zbierania danych jest obserwacja prowadzona przez nauczyciela na bieżąco, podczas zajęć edukacyjnych i zabaw. Doświadczony nauczyciel powinien poradzić sobie z tym zadaniem, natomiast nauczyciele początkujący wymagają odpowiedniego przeszkolenia, zwłaszcza że są sytuacje, kiedy diagnozę warto pogłębić i zastosować dodatkowe metody, kiedy nie wiemy, jak do dziecka dotrzeć, gdy go nie rozumiemy, gdy stosowane przez nas strategie nie przynoszą oczekiwanych rezultatów. To sytuacje wskazujące na konieczność wnikliwszego przyjrzenia się zachowaniu wychowanka oraz zaplanowania kolejnych kroków postępowania diagnostycznego. Warto wówczas przypomnieć nieco wiedzy z zakresu metodologii badań, zwłaszcza projektowania procesu diagnostycznego. Koniecznie należy zaplanować szkolenie wewnętrzne lub skorzystać z oferty współpracy ze specjalistami instytucji wspierających edukację.

Prowadzenie diagnozy rozwoju dziecka a odpowiednie rozpoznanie problemu

Prawidłowe przeprowadzenie diagnozy wymaga rozpoznania problemu, analizy uzyskanych informacji, sformułowania wniosków oraz przełożenia tak zdobytej wiedzy na grunt praktyki. Prowadzeniaediagnozy rozwoju małego dziecka dla nauczyciela nieposiadającego dostatecznej wiedzy może przysporzyć wielu trudności. Wówczas istnieje przypuszczenie, że cele diagnozy mogą być formułowane zbyt ogólnie lub opierać się na z góry przyjętej, nie zawsze trafnie, hipotezie. Załóżmy hipotetyczną sytuację: nauczycielka sześciolatka przyjęła, że chłopiec jest słaby w zakresie matematyki, ponieważ niechętnie podejmuje się rozwiązywania zadań matematycznych i robi to błędnie. Niewłaściwe założenie stanie się niewątpliwie przyczyną nietrafnej diagnozy i w konsekwencji może doprowadzić do zastosowania nieadekwatnych metod pracy z wychowankiem. Aby uniknąć tego typu sytuacji, warto pamiętać o dokonaniu wstępnego, w miarę precyzyjnego opisu niepokojących zachowań dziecka, co umożliwi prawidłowe i konkretne wyznaczenie zakresu planowanego badania. Wracając do powyższego przykładu, nauczycielka powinna postawić pytanie:„dlaczego dziecko niechętnie podejmuje się rozwiązywania zadań z zakresu matematyki i robi to błędnie?”, nie zaś, jak z góry założyła, -„dlaczego chłopiec jest słaby z matematyki?”.

Poszukiwanie odpowiedzi na pytanie„dlaczego?” to najistotniejszy cel diagnozy. Napotkane przez dziecko trudności mogły mieć różne podłoże, np.

• osoba nauczyciela, który dawał chłopcu zbyt trudne zadania lub zbyt krótki czas na ich wykonanie
• lubczynniki sytuacyjne pojawiające się niezależnie od działań obu stron, np. rozproszenie i chaos panujące w czasie zajęć lub niekorzystna dla dziecka sytuacja poza placówką, wpływająca na poziom jego funkcjonowania.

Do dalszych analiz nauczyciel powinien wybrać ten czynnik, który– jego zdaniem– wydaje się być najbardziej prawdopodobny i uzasadniony, opierając się na obserwacji zachowań dziecka, wiedzy o jego sytuacji pozaprzedszkolnej oraz analizie własnego postępowania.

Wybór metod diagnostycznych

Postawiony problem oraz przypuszczenie prawdopodobnej jego przyczyny powinny być podstawą doboru technik diagnostycznych. Wśród metod mających szerokie zastosowanie w diagnozie edukacyjnej ze względu na dostępność stosowania oraz możliwości ich praktycznego wykorzystania wymienia się najczęściej:

• obserwację, analizę wytworów dziecięcych, rozmowę z dzieckiem, rodzicami, rówieśnikami czy innymi nauczycielami wychowanka, analizę dostępnych dokumentów (w tym osiągnięć dziecka) oraz informacji od specjalistów pracujących z dzieckiem.

Wybór metody adekwatnej do postawionego problemu wynika bezpośrednio ze sformułowania hipotezy oraz możliwości, jakimi dysponuje nauczyciel, np. znajomości poszczególnych technik diagnostycznych. Jednocześnie czas prowadzenia badań uzależniony jest często od czynników niezwiązanych z działaniami wychowawcy, np. od niskiej motywacji dziecka do podjęcia prezentowanych mu zadań. Dobór technik diagnostycznych wymaga ponadto określenia sfer funkcjonowania dziecka, jakie należy wziąć pod uwagę w trakcie prowadzonej diagnozy. Nauczyciel przedszkola uwzględnia w diagnozie najczęściej opis funkcjonowania: poznawczego, emocjonalnego, społecznego lub fizycznego. Wracając do przytoczonego na wstępie przykładu dziecka, u którego zaobserwowano niechęć do podejmowania zadań matematycznych, wśród wybranych przez nauczyciela metod diagnozy powinny się w tym wypadku znaleźć: obserwacja zachowań dziecka podczas realizacji zadań intelektualnych oraz badanie poziomu rozwoju myślenia operacyjnego, składające się na opis sfery funkcjonowania poznawczego chłopca. Sfera emocjonalna uwzględniona zostałaby w zakresie analizy nastawienia i poziomu motywacji wychowanka do podejmowanych zadań oraz umiejętności pokonywania pojawiających się w tym obszarze trudności.

W procesie diagnozy konieczna współpraca nauczyciela z rodzicami

W trosce o jednolite oddziaływanie wychowawcze, nauczyciele (...) informują rodziców o sukcesach i kłopotach ich dzieci, a także włączają ich do wspierania osiągnięć rozwojowych dzieci i łagodzenia trudności, na jakie natrafiają– tak stanowi podstawa programowa. Dla wielu nauczycieli nie jest to jednak proste zadanie. Zachęcić rodziców do współpracy w czasach, kiedy życie toczy się w szalonym tempie, nie jest rzeczą prostą, zwłaszcza na początku edukacji przedszkolnej niektórzy rodzice są nieufni, ponieważ nie zawsze jest im łatwo przekazać obcym osobom odpowiedzialność za swoje dziecko. Jednakże, dla przeprowadzenia rzetelnej diagnozy, a na pewno dla ujednolicenia oddziaływań wychowawczych, pozyskanie informacji od rodziców będzie bardzo przydatne. Kolejnym ważnym aspektem jest problem wspierania edukacji dziecka przez rodziców w domu, w ramach utrwalania wiedzy, nawyków i postaw, zwłaszcza wobec dzieci z deficytami rozwojowymi.

Analizując tematykę diagnozowania rozwoju dziecka, można dojść do wniosku, że dobrze zdiagnozowany stan aktualnego rozwoju dziecka i zastosowanie odpowiednich metod edukacji czy też wsparcia mają niewątpliwy wpływ na przyszłe funkcjonowanie dziecka nie tylko w szkole, ale także w dalszym życiu człowieka. Okres przedszkolny jest jednym z ważnych etapów w naszym rozwoju. Warto dołożyć wszelkich starań, aby każde dziecko w odpowiednim momencie wychowywało się w warunkach jak najbardziej dla niego optymalnych, a potencjalne trudności nie urosły do rangi problemu i nie przyćmiły tego wspaniałego i najradośniejszego okresu w życiu człowieka. Wiele zależy od środowiska, w którym dziecko przebywa, w tym także od warunków, jakie stworzymy dziecku w przedszkolu.

Współczesne przedszkole nie może sobie pozwolić na bylejakość, tym bardziej, że istnieją sposoby zaradzenia nawet najtrudniejszym problemom– pod warunkiem, że się je potrafi dobrze zdiagnozować.

Zatem jesteśmy do Waszej dyspozycji. Mamy nadzieję, że październikowa publikacja naszego czasopisma pomoże wielu dyrektorom i nauczycielom w rozwiązaniu nawet tych problemów, które wydają się zbyt trudne. Życząc miłej lektury, polecam Waszej uwadze wiersz amerykańskiego pedagoga rodzinnego– Dorothy Law Nolte, ujmujący w sposób bardzo refleksyjny sens mądrej edukacji dziecka i jej wpływu na dalsze jego funkcjonowanie w życiu.

Autor: Wiesława Mądrowska

PamiętajmyDzieci uczą się tego, czym żyją.
Jeżeli dziecko żyje w ciągłym krytycyzmie, nauczy się potępiać.
Jeżeli dziecko żyje otoczone wrogością, nauczy się walczyć.
Jeżeli dziecko żyje z uszczypliwością, nauczy się wstydu.
Jeżeli dziecko żyje otoczone poczuciem krzywdy, nauczy się czuć winne.
Jeżeli dziecko żyje w atmosferze tolerancji, nauczy się cierpliwości.
Jeżeli dziecko żyje w atmosferze podtrzymującej na duchu, pozna swoją wartość i będzie silne.
Jeżeli dziecko żyje w atmosferze pochwał, nauczy się doceniać innych.
Jeżeli dziecko żyje w sprawiedliwości, nauczy się sprawiedliwości.
Jeżeli dziecko żyje w poczuciu bezpieczeństwa, nauczy się wiary.
Jeżeli dziecko żyje w atmosferze akceptacji, nauczy się lubić i akceptować siebie.
Jeżeli dziecko żyje w akceptacji i miłości, odnajdzie i pokocha siebie i cały świat.
Odnajdzie szczęście w życiu.
Dorothy Law Nolte